dda iti ngato ti nanam-ay. Agdudumatayo laeng ti saad iti tukad ti
rigat ta kasta nga’d ti gimongtayo. No maminsan, awan ti pabasolek.
Datay’ amin, innalisto. Dayta ti nakairuamantayo. Agulbodtayo no
masapul,” impalawag met ni Ms. Dizon.
Immalumamay ti di maatipa a
pagus ni Atty. Cruz. Adda rikna ti kasangsangona; saan a kas kadagiti
dadduma nga adda iti gobierno a naingar ken mamutbuteng.
“Nasayaat
ta maawatanyo met, Misis. Awan adalda ngamin dagitoy isu a ti la
addan.” Nagpanunot iti kalakaan a mangapros iti puso ni Mrs. Dizon.
“Ipagarupda lattan nga awan ti remedio. Nakarikep ti gasat kadakuada.”
“Nakarikep
ti gasat kadagiti amin a sadut, baknang man wenno napanglaw. Kasla
ad-adu kadagitoy a sadut ti narigat la unay ti biagna. Exceptions to the
rule of ‘Life is a sacrifice.’ They just don’t know how to sacrifice.”
Ammo ni Atty. Cruz daytoy a kinapudno. “Ikarkarigatan ti asawana ti
agtrabaho ngem awan met latta. Saan ngata a sakripisio met daydiay?”
Insardeng
ti hepe ti nangukag iti journal. Nagpanunot bayat ti nainget a
panangmatmatna iti abogada. “No sigud a baknangkayo, Attorney, nalabit a
dimo ngata maawatan daytoy ibagak kenka. Ngem no adu ti pasadasyo,
ipalagipko laeng. Kaniak, kasla maysa nga instrumento a pagtokaran ti
biag. No dimo puyoten ti trumpeta, trumpeta latta nga awan ti
mangngegmo. No gitara, masapul a kurengrengem, piritem tapno adda
mangngegmo nga aweng. Ket no adda aweng, masapul a simpaem ti agitalmeg
kadagiti kuerdas tapno makabukelka iti naurnos nga aweng. Masapul met
nga agrepasoka, agensayoka iti inaldaw wenno iti mabayag tapno ad-adu ti
piesa a matokarmo. Saan kadi a kasta? Kastoy ti panangipalawag daydi
tatangko no ania ti biag. Yaddangmo ‘ta sakam tapno makadanonka iti
papanam.”
Immisem ni Atty. Cruz. “Adda sangaribuk ditoy ken
makaurnongak met ngata’t bassit kadagiti kakaduak, ngem no siam a ribu
ti utang, uray adda tumulong, diak ammo no kasano ti iruruar ni Gina.”
“Dakkel
ti utangda, kasla imposible a mabayadan,” kinuna ni Mrs. Dizon.
“Ikissiimko la kenka daytoy, Attorney. Saan a mailatlatak kadakami ngem
adda suspetsak a programa ti gobierno daytoy. No mayat a pa-ligate ni
Gina, diskuentuanmi iti singkuenta porsiento ti utangna. Basta saanen
nga agan-anak. Kasla family planning koma. Saan a nalatak daytoy ta
uray dakami, saanmi a masiguro ta maikontra ngarud iti simbaan. Suspetsa
laeng.”
“Agyamanak unay, Edna. Edna, kunakon ta kasta met la
agkabsaten. Mariknak nga asidegka unay kaniak,” kinuna ni Atty. Cruz.
“Pagbalinek a sangaribu ket lima gasut ti itedkon ta diak la
makipatpatangen kadagiti kakaduak ‘ti Sinag. Makaammoka lat’ bassiten
iti kurangna ta duata la a makaammon. Awan namnamaentayo kadagiti
agassawa.”
Pinerreng ni Edna ni Atty. Cruz. Mannakaawat ti isemna
a nagngilangil. “Narigat ti kas kenka a naasi la unay, Ma’am. Uray
butbotam ti bolsam a tumulong, saanto pay la a maibus dagiti nakurapay.
Pudno nga adu dagiti gumawgawawa a patulongan. Agduduma pay ti ugalida.
Adda daytay rebbengna ti matulongan. Adu met dagitay agpaubba a dida
pulos aggunay a mangtulong iti bagida. Dagitoy ti nakabutbuteng. Sapay
koma ta saan a kastoy ti aywanmo.”
“Kaasi met. Squattersda ‘diay
Novaliches. Agar-aramid iti hollow blocks ti asawana ngem saan a
maka’nay a pagbayad iti utangda ti mateggedan ti asawana. Dagiti la
unay annakda ti di maitured ti anakko a makita. Saanda agreklamo uray
sibibisinda a kanayon. No agsakit ti maysa kadakuada, diak la ammon….”
Kababain
ngem naamo ti isem ni Edna Dizon. Immawag iti maysa a guardia a
mangayab ken ni Gina. Saan unay nabayag sa simmangpet ti guardia a
kinakuyogna ti tuppol a babai. Naruruar ti akimbaba ngem ti akinngato a
bibigna. Bassit la a garaw ti ngiwatna, agparangen ti nalitem a gigisna.
“Nagrigatko nga inakkal iti tsismisda, Ma’am. Saanna a mangngeg ti naganna no dimo ‘apan danonen iti ayanna a makitsitsismis.”
Pimmanaw ti guardia nga agdaydayamudom.
“Sika ti Gina Panaginton?” dinamag ti hepe ti Social Welfare.
“Wen, Ma’am,” insungbat ti tuppol a babai.
“Isu
ni Atty. Cruz,” inyam-ammo ni Mrs. Dizon ti abogada. “Kaarrubayo kano
ti anakna isu nga ammona ti problemayo. Ammom no mano ti utangyo ditoy?”
“Uppat a ribu, Ma’am.”
“Uppat kenka, sabali pay ti lima ribu a bayadanyo a nagserbi iti anakyo ‘diay ICU, isu a siam a ribu amin.”
“Awan pay puotna ‘diay ubing, nakautangen? Ania metten!” Makita ti rurod iti rupa ti babai.
“Saan a masapul nga ipalawagko kenka ta no dimo maawatan, diskusion daytan nga awan patinggana.”
“Sangagasut met laeng ti nagastosmi itay napan a tawen.”
“Wen,
mailasinka,” kinuna ni Ms. Dizon. “Itay napan a tawen, di pay nalpas
dagiti nainayon a pasdek ken serbisio ti ospital. Ita, nalpas aminen ket
nalagip metten ti gobierno ti agsingir. Mabayadan aminen. Uray dagiti
doktor, imbes a 150 a pisos ti konsultasionda, 300 a pisos itan. Ngem
immay nakipatang ni Attorney para kenka. Mayatda a tumulong nga agbayad
iti utangmo, isu nga iremediotayo, a. Basbassit ti bayadam no
agpa-ligateka tapno saankan nga agan-anak. Ammom ti ligate? Ti family
planning a kunada?”
“Ay, mandiak la ketdi. Awan pay ti babaimi. Uray aniat’ ibagbagayo, mandiak la ketdi,” impatangkenna.
Timmaliaw ni Mrs. Dizon ken ni Atty Cruz. Makitam? kasla kunkunana.
“Agyanka ngad’ ditoyen,” imbutbuteng ni Mrs. Dizon.
“Uray,” impatangken ni Gina.
“Kunam,
a, ta ganasem ti makipatpatang kadagita kakaduam dita Utility Room,
imbes nga agawidka koman nga agtrabaho ken agluto iti kanen dagiti
annakmo. Maka’nayen nga agdidinnawatkayo iti kanen dita kuartoyo.
Tsismiskayo a tsismis a dikay’ pay makaturturogen,“ indillaw ni Mrs.
Dizon. “Uray injection, imbes a ligate, madika?”
“Ania ‘diay injection?”
“Tapno saanka a makaala iti uneg ti tallo a bulan. Tallo a bulan laeng.”
“Mayatak iti dayta,” kinuna ni Gina.
Napukawen ti isem kadagiti bibig ni Mrs. Dizon idi taliawenna manen ni Atty. Cruz. Kasla makasimronen.
“Mayat
kano iti injection, Attoney. Inkay tumarayen iti injection dita
parmasiutika dita baba no kayatyo, ta kuyogenyon dita Obstetrics ta
tudokandan.”
Dinardaras ni Atty. Cruz ti nagpakada a mapan gumatang iti masapul nga agas iti ballasiw ti kalsada iti sango ti ospital.
Iti ngato, intuloy da Mrs. Dizon ken Gina ti nagpatang.
“Nasayaat
ta adda dagiti tattao a kas kada Atty. Cruz a mayat a tumulong. Ammom
no ania ti sakripisiona a para kenka?” Minulenglengan ni Mrs. Dizon ni
Gina. “Isu a mismo ti mangbayad ti utangyo ken lakaymo.”
“Amin? Amin ti siam a ribu?”
“Mangted ‘ti sangaribu ket lima gasut ta padasekto met nga areglaren ti papelesmo no kasano,” impalawag ti hepe.
“Siam a ribu… menus sangaribu ket gudua, mabalinen? Diak mamati. Adda la ketdi mapaspasamak a diak maawatan.”
“Ania ti kayatmo a sawen?”
“Nalabit,
dumawat ‘ti siam a ribu iti organisasionda, ibayadna kenka ti maysa ket
gudua, sada pagbibingayanen nga ibolsa ti nabati. Patiem? Kasta
dagiti babaknang— nasisiribda,” kinuna ni Gina a nangperreng ken ni Mrs.
Dizon a kasla adda pannakabiang daytoy iti gin-awa ken
kinamangkikibrong dagiti de-adal.
KALPASAN ti panangyawat ti
tindera iti injection a sapsapulenna, insaruno ni Atty. Cruz ti nagitudo
kadagiti sinupot nga Sky Flakes, Dough Nut, ken nadumaduma a
sarsaramsam a para ubbing. Sa nagbayad. Nabatad iti panunotna ti
nakebbet a rupa ken tuppol a ngipen ni Gina. Nalagipna manen dagiti
ubbing a kumaribuso iti uneg ti pick-up ni Leo— ti pannakairuamda iti
kiraus ti tian a mabaybay-an. Naibtur nga ubbing. Natennebda iti rigat,
kinunana iti napalaus a panangilalana kadagitoy. Ti ngata kinababaina
ti makagapu iti kastoy a riknana? Adun a saludsod ti nagkarayam iti
panunotna a nangam-amiris dagiti aramid ken bambanag iti nakaparsuaan.
Idi damo saan a makapanunot iti makaanay a rason dagiti makitana a dawel
ken nakurang a rikna ti Dios kadagiti Parsuana. Ngem ita a
napaneknekanna ti bunga dagiti anus ken agnanayon a kinapakumbabana,
nagtalinaeden iti puso ken panunotna a pudno a sibibiag ti Dios. Saan a
sarsarita. Tulonganna dagiti mayat a mangtulong iti bagida. Kenkuana,
nabungon iti lawag amin a biag. No ammo la koma da Ronie ken Gina
daytoy.
Ammona a nasumunsumon ti panunot ti amin a tao maipapan
iti biag. Manipud pay idi punganay, tuntuntonenda ken sungsungbatandan
ti saludsod: Ania ti biag? Agingga ita, awan ti kapkapnekan a
sungbat. Nakakatkatawa. Kasla linoloko. Ngem iti adalem, kaunegan,
mangliwengliweng a kinapudno, nangednged unay ngamin ti awan
aripungsanna a saludsod.
dda iti ngato ti nanam-ay. Agdudumatayo laeng ti saad iti tukad ti
rigat ta kasta nga’d ti gimongtayo. No maminsan, awan ti pabasolek.
Datay’ amin, innalisto. Dayta ti nakairuamantayo. Agulbodtayo no
masapul,” impalawag met ni Ms. Dizon.
Immalumamay ti di maatipa a
pagus ni Atty. Cruz. Adda rikna ti kasangsangona; saan a kas kadagiti
dadduma nga adda iti gobierno a naingar ken mamutbuteng.
“Nasayaat
ta maawatanyo met, Misis. Awan adalda ngamin dagitoy isu a ti la
addan.” Nagpanunot iti kalakaan a mangapros iti puso ni Mrs. Dizon.
“Ipagarupda lattan nga awan ti remedio. Nakarikep ti gasat kadakuada.”
“Nakarikep
ti gasat kadagiti amin a sadut, baknang man wenno napanglaw. Kasla
ad-adu kadagitoy a sadut ti narigat la unay ti biagna. Exceptions to the
rule of ‘Life is a sacrifice.’ They just don’t know how to sacrifice.”
Ammo ni Atty. Cruz daytoy a kinapudno. “Ikarkarigatan ti asawana ti
agtrabaho ngem awan met latta. Saan ngata a sakripisio met daydiay?”
Insardeng
ti hepe ti nangukag iti journal. Nagpanunot bayat ti nainget a
panangmatmatna iti abogada. “No sigud a baknangkayo, Attorney, nalabit a
dimo ngata maawatan daytoy ibagak kenka. Ngem no adu ti pasadasyo,
ipalagipko laeng. Kaniak, kasla maysa nga instrumento a pagtokaran ti
biag. No dimo puyoten ti trumpeta, trumpeta latta nga awan ti
mangngegmo. No gitara, masapul a kurengrengem, piritem tapno adda
mangngegmo nga aweng. Ket no adda aweng, masapul a simpaem ti agitalmeg
kadagiti kuerdas tapno makabukelka iti naurnos nga aweng. Masapul met
nga agrepasoka, agensayoka iti inaldaw wenno iti mabayag tapno ad-adu ti
piesa a matokarmo. Saan kadi a kasta? Kastoy ti panangipalawag daydi
tatangko no ania ti biag. Yaddangmo ‘ta sakam tapno makadanonka iti
papanam.”
Immisem ni Atty. Cruz. “Adda sangaribuk ditoy ken
makaurnongak met ngata’t bassit kadagiti kakaduak, ngem no siam a ribu
ti utang, uray adda tumulong, diak ammo no kasano ti iruruar ni Gina.”
“Dakkel
ti utangda, kasla imposible a mabayadan,” kinuna ni Mrs. Dizon.
“Ikissiimko la kenka daytoy, Attorney. Saan a mailatlatak kadakami ngem
adda suspetsak a programa ti gobierno daytoy. No mayat a pa-ligate ni
Gina, diskuentuanmi iti singkuenta porsiento ti utangna. Basta saanen
nga agan-anak. Kasla family planning koma. Saan a nalatak daytoy ta
uray dakami, saanmi a masiguro ta maikontra ngarud iti simbaan. Suspetsa
laeng.”
“Agyamanak unay, Edna. Edna, kunakon ta kasta met la
agkabsaten. Mariknak nga asidegka unay kaniak,” kinuna ni Atty. Cruz.
“Pagbalinek a sangaribu ket lima gasut ti itedkon ta diak la
makipatpatangen kadagiti kakaduak ‘ti Sinag. Makaammoka lat’ bassiten
iti kurangna ta duata la a makaammon. Awan namnamaentayo kadagiti
agassawa.”
Pinerreng ni Edna ni Atty. Cruz. Mannakaawat ti isemna
a nagngilangil. “Narigat ti kas kenka a naasi la unay, Ma’am. Uray
butbotam ti bolsam a tumulong, saanto pay la a maibus dagiti nakurapay.
Pudno nga adu dagiti gumawgawawa a patulongan. Agduduma pay ti ugalida.
Adda daytay rebbengna ti matulongan. Adu met dagitay agpaubba a dida
pulos aggunay a mangtulong iti bagida. Dagitoy ti nakabutbuteng. Sapay
koma ta saan a kastoy ti aywanmo.”
“Kaasi met. Squattersda ‘diay
Novaliches. Agar-aramid iti hollow blocks ti asawana ngem saan a
maka’nay a pagbayad iti utangda ti mateggedan ti asawana. Dagiti la
unay annakda ti di maitured ti anakko a makita. Saanda agreklamo uray
sibibisinda a kanayon. No agsakit ti maysa kadakuada, diak la ammon….”
Kababain
ngem naamo ti isem ni Edna Dizon. Immawag iti maysa a guardia a
mangayab ken ni Gina. Saan unay nabayag sa simmangpet ti guardia a
kinakuyogna ti tuppol a babai. Naruruar ti akimbaba ngem ti akinngato a
bibigna. Bassit la a garaw ti ngiwatna, agparangen ti nalitem a gigisna.
“Nagrigatko nga inakkal iti tsismisda, Ma’am. Saanna a mangngeg ti naganna no dimo ‘apan danonen iti ayanna a makitsitsismis.”
Pimmanaw ti guardia nga agdaydayamudom.
“Sika ti Gina Panaginton?” dinamag ti hepe ti Social Welfare.
“Wen, Ma’am,” insungbat ti tuppol a babai.
“Isu
ni Atty. Cruz,” inyam-ammo ni Mrs. Dizon ti abogada. “Kaarrubayo kano
ti anakna isu nga ammona ti problemayo. Ammom no mano ti utangyo ditoy?”
“Uppat a ribu, Ma’am.”
“Uppat kenka, sabali pay ti lima ribu a bayadanyo a nagserbi iti anakyo ‘diay ICU, isu a siam a ribu amin.”
“Awan pay puotna ‘diay ubing, nakautangen? Ania metten!” Makita ti rurod iti rupa ti babai.
“Saan a masapul nga ipalawagko kenka ta no dimo maawatan, diskusion daytan nga awan patinggana.”
“Sangagasut met laeng ti nagastosmi itay napan a tawen.”
“Wen,
mailasinka,” kinuna ni Ms. Dizon. “Itay napan a tawen, di pay nalpas
dagiti nainayon a pasdek ken serbisio ti ospital. Ita, nalpas aminen ket
nalagip metten ti gobierno ti agsingir. Mabayadan aminen. Uray dagiti
doktor, imbes a 150 a pisos ti konsultasionda, 300 a pisos itan. Ngem
immay nakipatang ni Attorney para kenka. Mayatda a tumulong nga agbayad
iti utangmo, isu nga iremediotayo, a. Basbassit ti bayadam no
agpa-ligateka tapno saankan nga agan-anak. Ammom ti ligate? Ti family
planning a kunada?”
“Ay, mandiak la ketdi. Awan pay ti babaimi. Uray aniat’ ibagbagayo, mandiak la ketdi,” impatangkenna.
Timmaliaw ni Mrs. Dizon ken ni Atty Cruz. Makitam? kasla kunkunana.
“Agyanka ngad’ ditoyen,” imbutbuteng ni Mrs. Dizon.
“Uray,” impatangken ni Gina.
“Kunam,
a, ta ganasem ti makipatpatang kadagita kakaduam dita Utility Room,
imbes nga agawidka koman nga agtrabaho ken agluto iti kanen dagiti
annakmo. Maka’nayen nga agdidinnawatkayo iti kanen dita kuartoyo.
Tsismiskayo a tsismis a dikay’ pay makaturturogen,“ indillaw ni Mrs.
Dizon. “Uray injection, imbes a ligate, madika?”
“Ania ‘diay injection?”
“Tapno saanka a makaala iti uneg ti tallo a bulan. Tallo a bulan laeng.”
“Mayatak iti dayta,” kinuna ni Gina.
Napukawen ti isem kadagiti bibig ni Mrs. Dizon idi taliawenna manen ni Atty. Cruz. Kasla makasimronen.
“Mayat
kano iti injection, Attoney. Inkay tumarayen iti injection dita
parmasiutika dita baba no kayatyo, ta kuyogenyon dita Obstetrics ta
tudokandan.”
Dinardaras ni Atty. Cruz ti nagpakada a mapan gumatang iti masapul nga agas iti ballasiw ti kalsada iti sango ti ospital.
Iti ngato, intuloy da Mrs. Dizon ken Gina ti nagpatang.
“Nasayaat
ta adda dagiti tattao a kas kada Atty. Cruz a mayat a tumulong. Ammom
no ania ti sakripisiona a para kenka?” Minulenglengan ni Mrs. Dizon ni
Gina. “Isu a mismo ti mangbayad ti utangyo ken lakaymo.”
“Amin? Amin ti siam a ribu?”
“Mangted ‘ti sangaribu ket lima gasut ta padasekto met nga areglaren ti papelesmo no kasano,” impalawag ti hepe.
“Siam a ribu… menus sangaribu ket gudua, mabalinen? Diak mamati. Adda la ketdi mapaspasamak a diak maawatan.”
“Ania ti kayatmo a sawen?”
“Nalabit,
dumawat ‘ti siam a ribu iti organisasionda, ibayadna kenka ti maysa ket
gudua, sada pagbibingayanen nga ibolsa ti nabati. Patiem? Kasta
dagiti babaknang— nasisiribda,” kinuna ni Gina a nangperreng ken ni Mrs.
Dizon a kasla adda pannakabiang daytoy iti gin-awa ken
kinamangkikibrong dagiti de-adal.
KALPASAN ti panangyawat ti
tindera iti injection a sapsapulenna, insaruno ni Atty. Cruz ti nagitudo
kadagiti sinupot nga Sky Flakes, Dough Nut, ken nadumaduma a
sarsaramsam a para ubbing. Sa nagbayad. Nabatad iti panunotna ti
nakebbet a rupa ken tuppol a ngipen ni Gina. Nalagipna manen dagiti
ubbing a kumaribuso iti uneg ti pick-up ni Leo— ti pannakairuamda iti
kiraus ti tian a mabaybay-an. Naibtur nga ubbing. Natennebda iti rigat,
kinunana iti napalaus a panangilalana kadagitoy. Ti ngata kinababaina
ti makagapu iti kastoy a riknana? Adun a saludsod ti nagkarayam iti
panunotna a nangam-amiris dagiti aramid ken bambanag iti nakaparsuaan.
Idi damo saan a makapanunot iti makaanay a rason dagiti makitana a dawel
ken nakurang a rikna ti Dios kadagiti Parsuana. Ngem ita a
napaneknekanna ti bunga dagiti anus ken agnanayon a kinapakumbabana,
nagtalinaeden iti puso ken panunotna a pudno a sibibiag ti Dios. Saan a
sarsarita. Tulonganna dagiti mayat a mangtulong iti bagida. Kenkuana,
nabungon iti lawag amin a biag. No ammo la koma da Ronie ken Gina
daytoy.
Ammona a nasumunsumon ti panunot ti amin a tao maipapan
iti biag. Manipud pay idi punganay, tuntuntonenda ken sungsungbatandan
ti saludsod: Ania ti biag? Agingga ita, awan ti kapkapnekan a
sungbat. Nakakatkatawa. Kasla linoloko. Ngem iti adalem, kaunegan,
mangliwengliweng a kinapudno, nangednged unay ngamin ti awan
aripungsanna a saludsod.