“DUA a nakaam-amak a libro,” kinuna ni Julian Labrador, ti agtutubo
nga editor ti Filipinas Publishing House, idinto nga inaprosanna dagiti
manuskrito ti nobela iti rabaw ti dakkel a lamisaanna. “Adda iti umuna a
nobela dagiti wagas no kasano ti panangrippuog kadagiti rinuker nga
agtuturay. Isingasing met ti maikadua a nobela no kasano ti
panangrippuog ken panangsukat iti rinuker a gobierno, no kas pagarigan
mapaay dagiti singasing ti umuna a nobela. Dionisio, naindaklan dagiti
panggep dagitoy nobelam. Ngem saan a maliklikan ti pannakaipatli ti biag
ken ti pannakadadael ti dayaw dagiti naagapad.”
“Saan a
maliklikan,” kinuna ni Dionisio Sanchez. “Ngem tunggal biag a maipatli,
katimbengna ti pannakaisalakan. Am-ammotayo amin dagiti rinuker a
naagapad iti umuna a nobela. Kasla awanen ti bileg a makadupir kadakuada
gapu ta iggemda ti turay ken linteg. Ngem adda dagiti umili a riniingen
dagiti pagiwarnaktayo; no agkaykaysada la ketdi, marippuogda dagitoy
nga agtuturay— iti nadalus wenno no masapul, iti nadara a panglakagan.”
“Padasentayo
manen ti inaramid dagidi nagtawidantayo iti wayawaya,” kinuna ti editor
ti Sebuano Publishing House. “Patiek a dagitoy a libro ti mamagbalbaliw
iti pagiliantayo. Bay-am a kiburenda ti pagilian; bay-am a maikkat ti
maskara dagiti agintatan-ok nga agtuturay; bay-am a makita a naimbag
dagiti umili ti kinatakrot ken kinaliwayda, ti nakaay-ay-ayto a
masakbyan dagiti annakda.”
“Julian,” nagsikkawil ti editor a
Sebuano, “panawenen tapno maimaldit ken maiwaras dagiti kasta a libro.
Bay-am nga aramatenda dagiti buyotda. Adda met buyottayo. No paltog ti
pakisaritada, adda met paltogtayo. Ngem masapul a maimaldit dagita a
libro. Inanamonganen ti Sebuano Publishing House ti panangimalditna iti
sangagasut a ribu a kopia ti tunggal libro.”
“Dua gasut a ribu ti maimaldit iti Tagalog,” kinuna ti editor ti Bonifacio Publishing House.
“Nasaysayaat
no mamimpinsan ti pannakaiwaras dagiti libro, gagayyem,” kinuna ti
editor ti Ilocos Publishing House, “tapno mamimpinsan ti danog dagitoy a
libro. Umanayen a maiwaras iti Kailokuan ti dua gasut a ribu a kopia ti
tunggal libro.”
Binukbokan ni Dionisio Sanchez ti basona iti
arak. Dengdenggenna ti bilang dagiti kopia ti libro nga imaldit dagiti
dadduma pay nga editor.
“Innem a gasut ket siam a pulo a ribu amin
a kopia ti maimaldit iti pagsasaotayo,” kinuna ni Julian Labrador.
“Kabaelan ti Filipinas Publishing House nga imaldit ti uppat a gasut a
ribu a kopia iti Ingles.”
Timmakder ni Dionisio Sanchez ket
dinakulapna ni Julian Labrador. “Agyamanak, Julian,” kinunana. “Ammok a
dimo tallikudan ti Tignay.”
“Dionisio,” kinuna ni Julian Labrador,
“agkukuyogtayo iti kamposanto no maunaandatayo. Ngem patiek a dakkel ti
maipaay dagiti nobelam kadagiti kakailiantayo. Kaduadak a nakiranget
idi mangrugitayo a bumangon, kuaduadak pay laeng iti maudi a dangadang.”
Binukbokkanda
dagiti basoda iti arak sa sangsangkamaysada a nangitayag: “Iti
pagsayaatan ti Tignay ken ti Ili, agingga iti kanibusanan!” Intangguapda
ti linaon dagiti basoda.
"NAANAMONGANEN ti pannakaimaldit dagiti
nobela,” kinuna ni Dionisio Sanchez ken ni Ruby Villar. “Ni Apo Dios
laengen ti makalapped iti pannakaiwarasda.”
Nagwingiwing ti
balasang. Saanna pay laeng a sinagid ti pagpalamiis. “Saannak nga
ay-ayaten.” Nagbanarbar ti timekna. “Saannak nga ay-ayaten.”
“Naibagak
idin,” kinuna ni Dionisio, “uray idi sursuratek pay laeng ti umuna a
libro, nga awan ti pakawanek, agpapan pay amam ti maysa kadagiti
madakamat. No dayawenna ti pagrebbengak, dayawenna met koma ti takem nga
impakomit ti ili kenkuana.”
“Ngem saan a ni papa ti idandanagko
no di ket sika,” kinuna ni Ruby. “Diak kayat a patayendaka dagiti padana
nga adda iti turay. Kayatko nga agbiagka ta nakail-ilala ti
kinasiribmo. Kayatko nga agbiagka gapu ta ipatpategka.”
Timmakder
ti baro. “Nalaka ti pumatay iti tao,” kinunana. “Patayendak gapu
kadagiti sinuratko. Ngem pangrugian laeng dagita a libro. Kinapudnona,
dandani malpasen dagiti libro dagiti kakaduak a mannurat.
Pagtitinnulonganmi a rippuogen dagiti rinuker nga agtuturay.”
Timmakder
ni Ruby. “Dimo kadi kailalaan ‘ta biagmo? Samsam-item kadi ti matay a
bannuar ngem ti agbiag a naulimek? Adu met dagiti sabali pay a mabalinmo
a suraten tapno saanka nga agpeggad. Patiek nga aggibus amin a
kinadakes. Saan nga agnanayon a kastoy ti kinadakes dagiti kagurgurayo
nga agturay.”
“Saan a mapukaw dagita nga agtuturay iti daytoy a
kaputotan no awan ti mangipamuspusan. Inaldaw a kumaro ti kinadakesda.
Ala, imasem ti agbiag gapu ta nagtaudka iti nabaknang a kaamaan. Ngem
dimi itulok, dakami nga agtutubo ken agkabannuag, nga agbiagkami nga
agnanayon iti babaen ti bileg dagita a rinuker. No saan a madalusan ti
gimong ken turay iti natalna a wagas, bay-am a malayus dagiti kalsada
iti dara. Maysaakto kadagiti makirinnamas iti tay-ak!” Immanges iti
nauneg ti baro. “Diak ibabawi ti pannakaimaldit dagiti nobelak. Saanko a
kaamak ti peggad nga idatengda. Dagita a libro ti tampok dagiti amin a
sinursuratko ket diak kayat a tallikudan ida gapu ta ammok a nagbiagak
tapno masuratda. Ammok, uray idi saanko pay laeng a rinugian a suraten, a
dagita a libro ti mitsa ti pannakarpuog dagita a rinuker!”
Aglulupoy
a nagtugaw ni Ruby iti sopa. Nagarimayang dagiti luana. “Dimo kadi ammo
nga uray ita, agpeggaden ti biagmo?” kinunana. “Saandan nga urayen ti
pannakaimaldit dagiti nobelam. Ket no maipaknidaka, dadaelenda dagiti
imprenta nga agimaldit. Wenno agawenda dagiti libro tapno dadaelenda.”
Naibaba
ni Dionisio ti basona. Nagtugaw iti sopa iti sango ni Ruby ket
pinerrengna ti balasang. “Ammok a sika, siak ken dagiti pito laeng nga
editor ti makaammo kadagita a nobela,” kinunana. “Malaksid no
liniputannak ken ni papangmo!”
“Saan, awan ti imbagbagak kada
papa. Ngem iti maysa a rabii, maysa a kabaddungalanna ti immay idiay
balay ket adda babassit a negatibo nga intedna ken ni papa. Diak ammo
idi no ania dagidiay a negatibo, ngem idi maiprintada, dagiti gayam
manuskrito ti nobelam. Binasa ni papa dagiti nobelam ket kasta unay ti
panangilunodna kenka. Binilinnak a laksidenkan.”
Nagkuretret ti muging ni Dionisio. “Kasano ti panangserrekda iti *apartment*-ko?” kinunana. “Ken kasano ti pananglukatda iti kaha de yero a nangidulinak kadagiti manuskritok?”
“Kanayon
a sipsiputandaka. Kaamakda dagiti sursuratem maipapan kadakuada.
Nalabit a naammuandan a naanamongan ti pannakaimaldit dagiti librom.
Adda espiada kadagiti imprenta.”
Timmakder ni Dionisio. Immanges
iti nauneg. “Uray no ania ti mapasamak, rummuar dagita a libro,”
kinunana. “Masapul a maballaagan dagiti editor. Nasken nga agannadda.”
“Saanmo
koman a patuloyen ti pannakaimalditda, Dionisio,” kinuna ni Ruby.
Agsangsangit a nangrakep iti baro. “No dimo mairusok ti agbiag ditoy,
mabalinta ti agindeg iti sabali a pagilian. Adu dagiti am-ammok a
tumulong kadata tapno agbiagta a naulimek. Ay-ayatenka unay... Diak
kayat a mapukawka.”
“Dinak maawatan,” kinuna ni Dionisio iti
naalumamay a timek. “Impagarupko a naawatamon ti karirikna ken
kapanunotak. Dimo gayam maawatan dagiti arapaapko ken dagiti kayatko nga
aramiden bayat ti panagbiagko. Adda ditoy ti pagrebbengak: ditoy ti
nakaipasngayak, iti daytoy a panawen ken iti kastoy a kasasaad ti biag.”
“Kabutengko
dagiti sursuratem,” kinuna ni Ruby. “Diak maipangpangan ken maiturturog
no pampanunotek a pagammuan laengen ta akupendaka a bangkay.”
“No
pudno met laeng nga ay-ayatennak, ipategmo, saan ketdi a kabutengmo,
dagiti sursuratek. Sursuruem ti agbalin a natured no kayatmo ti
makidenna kaniak. Ammok nga iti panangdakamatko ken ni papangmo iti
nobelak, dinanto ayonan ti panagsimpata . Diak met kayat a gutugotenka
nga agkasarta kadagitoy a tiempo ta amkek ti masapa a pannakabalom.
Kailalaka no mapasamak dayta. Diak kayat nga agbalin a krusmo ti naganko
iti agnanayon. Nasaysayaat laengen no agtalinaedta nga agayan-ayat.
Mabalinmo latta ti pumanaw iti Filipinas. Inka agyan iti sabali a
pagilian. Sadiay, mabalin a mailiwliwagnak.”
“Ay-ayatennak met laeng?”
“Ammom dayta.”
“Agkannak ngarud. ‘Tay napaut.”
Inagkan ni Dionisio iti napaut ni Ruby. Idi agsina dagiti bibigda, indumudom ni Ruby ti rupana iti barukong ni Dionisio.
“Maudi
daytoyen a panagkitata,” kinuna ni Ruby. “Pinalubosandak da papa tapno
umayka allukoyen a mangisanud kadagiti nobelam. No mapaayak, patuloyenda
ti panangibaonda kaniak idiay Amerika. Kayatdak a yadayo. Ammoda nga
ay-ayatenka unay isu a pinalubosandak nga umay agpakpakaasi. Nupay
kagurguranaka ni papa, raemennaka. Ipanawdak gapu ta dida kayat nga
agsagabaak no addaak ditoy bayat ti….”
Naglamiis ti uneg ni Dionisio. “Ni papangmo kadi?”
“Saan. Ngem dina malapdan dagiti kakaduana.”
Timmakder ni Dionisio. Pinidutna ti basona sa intangguapna. Nabayag a pinerrengna ni Ruby.
“Kakaasika
met,” nakunana. “Ngem adda kalintegan da papangmo a mangyadayo kenka.
Nasaysayaat no mapanka pay laeng idiay Amerika sa agsublikanto no
nagbalbaliwen ti kasasaad ti turay. Ket no addaakto pay laeng a biag,
agsublikanto kaniak.”
“Ngem bassit laeng a banag ti naibaet iti
ragsakta. Ket saan met a narigat a kedngan.” Timmakder manen ni Ruby ket
inapungolna ti baro. “Ibabawim dagiti nobelam ket maliklikan dagiti
umay a riribuk iti biagta. Ammok a maragsakanto da papa ken mama a
mangbendision iti panagsimpata.”
“Ladingitek,” kinuna ni Dinisio.
"SANGAGASUT
a puro, lima gasut a montar ti arte ti Filipinas,” kinuna ni Maria
Teresa bayat ti panagsammakedna iti barandilias ti beranda a sumango
kadagiti babassit ken nagtagisilaw a puro iti naslag a taaw. “Kasano a
di agbukar ti siribmo no kastoy ti aglawlaw? Kasla maysa nga arapaap!
Ita laeng nga adda bulan iti yaayko ditoy. Napintas gayam daytoy puro
ken ti taaw no adda bulan. Saan kadi nga Isla Dagiti Eskultor dayta?
Dayta met ti Isla Dagiti Pintor ket daydiay ti Isla ti Musika.
Mangngegmo ditoy dagiti putputarenda a musika. Agpakastoy ti angin nga
aggapu iti islada.”
Nagkatawa ni Dionisio nga agtaktakder iti
abayna. “Kanta dagiti sirena ti mangmangngegmo,” kinunana. “Dayta isla
iti dayaen ti Isla Dagiti Mannala ti Isla ti Musika.”
Nagkatawa
met ni Maria Teresa. “Dimo ngamin ammo ti laud ken daya no addaka
ditoy,” kinunana idinto nga impalikudna ti atiddog a buokna nga
ay-ayamen ti angin. “Adda silaw amin dagiti puro. Ammom lattan nga adda
naindaklan a banag a maputputar dita. Ngem agurayka, dayta adu ti
silawna ti Alaminos.”
Nagkatawa manen ni Dionisio. “Dayta ti Isla
Dagiti Mannurat,” kinunana. “Dita met ti Alaminos. Makitam dagiti
babassit a silawda? Adu ngamin ti makalinged a muyong.”
Nagsanggir
ni Maria Teresa iti barandilias ket pinasikiganna a kinita ti baro.
Nagsennaay ni Dionisio idinto a nagannayas dagiti matana iti muging ken
pingping ken bibig ken laengnges ken barukong ken siket ken nawasnay a
luppo ti balasang.
“Malagipko,” kinuna ni Maria Teresa, “ditoy kadi ti nagkul-obam idi madamagmo a nagkasaren ni Ruby Villar?”
“Nadamagmon,
aya?” kinuna ni Dionisio. “Saan, saanak nga immay nagpasanaang ditoy.
Timmangkenen ti pusok iti adu a rigat ken pannakapaay. Mariknana ti
kaunggan a saem ngem saannan a tagibien. Inkarik idi rugiak a suraten
dagiti naudi a nobelak a lipatek ni Ruby Villar. Immayak ditoy tapno
suratek daydi sangalibro a daniw nga inkarik kenka idiay Laoag.”
“Nalpasen? Maipapan iti ania?”
“Ania koma ti paggugusto a basaen ti balasang a dina pay napadasan ti nakiinnayat?”
“Ah, napintas ngarud!” kinuna ni Maria Teresa.
“Ngem
napimpintaska nga adayo ngem dagiti daniw.” Minatmatan ni Dionisio ti
balasang. “Awanen ti kas kenka a nabukelen nga imparabur ti Dios nga
inka kaasping.”
Nagkatawa ni Maria Teresa. “Saguday,” kinunana.
Indaniw
ni Dinisio: “’Ta nagsaway a pintasmo awan umasping / No maraniagan ‘ta
nalabaga a pingping/ A nakaitampokan ‘ta kallidmo a kasla bituen/ No
tumamdagka iti agsapa wenno malem./ No bingngiem dagita bibigmo saka
umisem/ Agparang a dagus dagita kas marpil a ngipen/ Daegan met ‘ta
buokmo a pangulkuloten/ Ken ‘ta kidaymo a kas bullalayaw iti malem./
Awanto ngatan ti kas kenka a nabukelen/ Nga imparabur ti Dios nga inka
kaasping!”
“Ngem saan met a pangulkuloten ti buokko,” kinuna ni Maria Teresa nga agkatkatawa. “Ken saan a kasla bituen dagiti kallidko!”
Timmangadda ket nakitada ti agmaymaysa a bituen a manartarabay iti kabus a bulan.
“Dagita matam ti kasla bituen,” kinuna ni Dionisio. “Ket dagita kallidmo kayariganda dagiti alinuno ti nasin-aw a waig.”
“Ayna!” kinuna ni Maria Teresa nga agkatkatawa.
Inasitgan
ni Dionisio ni Maria Teresa. “Saan a nasayaat nga agtalinaed nga awan
mangaywan iti kas kenka ti kapintasna,” kinuna ni Dionisio.
Inin-inayadna nga inapungol ti balasang iti nairut. Situtulok met ni
Maria Teresa a nagpaarakup ket idi agraip dagiti bibigda, inrakusna
dagiti takiagna iti tengnged ti baro.
“NAPATENGNGAAN ti pusona,”
kinuna ni Dionisio kadagiti nadanonda ken Maria Teresa iti ruar ti
emergency room ti ospital ti kabesera. “Nakail-ilala. Isu pay met ngarud
ti makitak nga agbalinto a kasiriban ken katuredan a mannurat iti
daytoy a kaputotan.”
Maysa nga editor ti nangyawat kadakuada ken
Maria Teresa iti pagpalamiis. Nakiabayda iti atiddog a bangko iti
pasilio a pagurayan dagiti sangaili. Nakapanawen dagiti agiwarwarnak.
“Napatayna
ti mayor ken dua a pasurotna,” kinuna ti katulongan nga editor. “Idi
masabatmi ida dita Kalye Rizal, diak impagpagarup nga asutandakami.
Inyikkis ni Manong Ben ti panagpaklebko idinto a nangasut. Ngem
napuntaan ni Kulas Bulan sakbay a napasag.”
“Natayen ni Ben,
kakabsat, ngem saan nga agpatingga kenkuana ti peggad a nakatayanna,”
kinuna ni Dionisio. “Magnatay’ amin iti dayta a peggad agingga iti
maparmektayo dagiti kapadpada dayta a mayor.”
“Nangbangon ti
diputado ken gobernadormi iti pagiwarnakda,” kinuna ti agkabannuag nga
editor iti kabangibang a probinsia. “Panggepa a barusngien dagiti damag
nga ipabpablaakmi.”
“Bay-anyo ida,” kinuna ni Dionisio.
“Kalinteganda dayta. Saanda a kabaelan a kaluban ti pudno a
pagkaykaysaan nga ibutaktak ti sangapulo ket dua a pagiwarnaktayo iti
Kailokuan.”
Maysa nga agkabannuag a lalaki ti simmangpet a kinuyog
ti uppat a polis. Inalamanona amin dagiti nadanonna iti ruar ti
emergency room. Nairut ti panagdinnakulapda ken Dionisio.
“Sapay koma ta kasunganinto amin ti magapuanam ti pinanawan ti sinukatam a mayor,” kinuna ni Dionisio.
“Ikarik.
Iti amin a kabaelak. Awanto ti parikut ni Samuel iti administrasionko.
Aramatennanto ti pagiwarnakna a pangdayaw iti ilina ken pangrippuog
kadagiti kasunganik iti sabali nga ili.”
Simrek ti kabarbaro a mayor iti emergency room tapno kitaenna ti bangkay ti napaltogan nga editor.
"NABAKNANG
ti Filipinas— dagiti umili ken ti gobierno— no umno ti pannakaiggem ti
turay,” kinuna ni Sekretario Salvador. “Nabasakon dagiti nobelam itay
napan a lawas ket adu a banag ti pagpadaan dagiti pamanunotanta.
Kinapudnona, addan naipatungpal kadagiti singasingmo. Palimed pay la ita
ngem patiek a dandanin mailatak.”
“Singasingko iti ania a libro, Apo Sekretario?” kinuna ni Dionisio. “Iti umuna wenno iti maikadua?”
“Isuda
a dua.” Immisem ti Sekretario. “Masiribka. Ngem saanka nga agbiag iti
napaut gapu iti umuna a librom. Adu ti pinarnuaymo a kabusormo.
Saandakanto a pakawanen. Ngem adda iti maikadua a librom ti
pannakaisalakanmo— no maipatungpal a dagus.”
Namatmatan ni Dionisio ti sekretario.
“Ngem,”
kinuna ti sekretario, “saan a maagasan ti panangrabsut iti turay ti
sakit ti pagiliantayo ita; degdeganna ketdi ta ti naipanurok a bileg,
naipanurok met no mangdadael. Saan met ket a ti demokrasia a wagas ti
turay ti yan ti sakit, Dionisio, no di ketdi adda kadagiti tattao a
napusgan a mangipatungpal iti linteg ti demokrasia. Ngarud, ti sakit
dagiti tao ti agasan, saan a ti demokrasia.”
Binukbokan ni Maria
Teresa ti baso ti sekretario iti basi. Nagliad ti sekretario iti
kalumpio sa inwarasna ti panagkitana kadagiti naipattopattok nga isla a
gumilgilap iti baybay iti malem. Nalanay ti angin a dumagas iti beranda.
“Wayawaya
ti bagi, ti panunot ti rikna ken ti kararua ti adda ditoy,” kinuna ti
sekretario. “Iti kastoy laeng a rikna ken talinaay ti pakaparnuayan
dagiti naindaklan a banag. Ditoy, malipatam ti kinadakes dagiti tao.
Ditoy, makasaritam ti panunotmo, ti Namarsua ken ti nakaparsuaan. Saan a
rumbeng a pukawen dagitoy no di ket taginayonen koma.
“Maisalakan
pay laeng ti pagilian, Dionisio, iti natalna a wagas. Tulongandak. Kas
Sekretario ti Salaknib, adu ti magapuanak a mangdalus iti turay no
tulongandak.”
“Kasano, Apo Sekretario?”
“Ibagakto kadakayo no dumteng ti panawen.”
Impalagip ti ayudante nga adda pay tamingen ti sekretario.
“Agpakadakamin,”
kinuna ti sekretario ket dinakulapna da Dionisio ken Maria Teresa.
“Maragsakanak unay iti panagsasaritatayo. Dionisio, narangrangrangka nga
adayo ngem dagiti gapuanam.”
Immulogda ket iti di nagbayag, nagtayaben ti helikopter nga agpadaya.
“Iti panagkunak,” kinuna ni Maria Teresa, “adda arapaapna nga agbalinto a Presidente.”
“Dayta met ti mariknak,” insungbat ni Dionisio.
“Tulongamto kadi?”
Iniggaman ni Dionisio ti dakulap ni Maria Teresa ket inawidna idinto a kinitana ti helikopter nga agpadpadaya iti law-ang.
“Kitaento,” kinunana.
“DUA a nakaam-amak a libro,” kinuna ni Julian Labrador, ti agtutubo
nga editor ti Filipinas Publishing House, idinto nga inaprosanna dagiti
manuskrito ti nobela iti rabaw ti dakkel a lamisaanna. “Adda iti umuna a
nobela dagiti wagas no kasano ti panangrippuog kadagiti rinuker nga
agtuturay. Isingasing met ti maikadua a nobela no kasano ti
panangrippuog ken panangsukat iti rinuker a gobierno, no kas pagarigan
mapaay dagiti singasing ti umuna a nobela. Dionisio, naindaklan dagiti
panggep dagitoy nobelam. Ngem saan a maliklikan ti pannakaipatli ti biag
ken ti pannakadadael ti dayaw dagiti naagapad.”
“Saan a
maliklikan,” kinuna ni Dionisio Sanchez. “Ngem tunggal biag a maipatli,
katimbengna ti pannakaisalakan. Am-ammotayo amin dagiti rinuker a
naagapad iti umuna a nobela. Kasla awanen ti bileg a makadupir kadakuada
gapu ta iggemda ti turay ken linteg. Ngem adda dagiti umili a riniingen
dagiti pagiwarnaktayo; no agkaykaysada la ketdi, marippuogda dagitoy
nga agtuturay— iti nadalus wenno no masapul, iti nadara a panglakagan.”
“Padasentayo
manen ti inaramid dagidi nagtawidantayo iti wayawaya,” kinuna ti editor
ti Sebuano Publishing House. “Patiek a dagitoy a libro ti mamagbalbaliw
iti pagiliantayo. Bay-am a kiburenda ti pagilian; bay-am a maikkat ti
maskara dagiti agintatan-ok nga agtuturay; bay-am a makita a naimbag
dagiti umili ti kinatakrot ken kinaliwayda, ti nakaay-ay-ayto a
masakbyan dagiti annakda.”
“Julian,” nagsikkawil ti editor a
Sebuano, “panawenen tapno maimaldit ken maiwaras dagiti kasta a libro.
Bay-am nga aramatenda dagiti buyotda. Adda met buyottayo. No paltog ti
pakisaritada, adda met paltogtayo. Ngem masapul a maimaldit dagita a
libro. Inanamonganen ti Sebuano Publishing House ti panangimalditna iti
sangagasut a ribu a kopia ti tunggal libro.”
“Dua gasut a ribu ti maimaldit iti Tagalog,” kinuna ti editor ti Bonifacio Publishing House.
“Nasaysayaat
no mamimpinsan ti pannakaiwaras dagiti libro, gagayyem,” kinuna ti
editor ti Ilocos Publishing House, “tapno mamimpinsan ti danog dagitoy a
libro. Umanayen a maiwaras iti Kailokuan ti dua gasut a ribu a kopia ti
tunggal libro.”
Binukbokan ni Dionisio Sanchez ti basona iti
arak. Dengdenggenna ti bilang dagiti kopia ti libro nga imaldit dagiti
dadduma pay nga editor.
“Innem a gasut ket siam a pulo a ribu amin
a kopia ti maimaldit iti pagsasaotayo,” kinuna ni Julian Labrador.
“Kabaelan ti Filipinas Publishing House nga imaldit ti uppat a gasut a
ribu a kopia iti Ingles.”
Timmakder ni Dionisio Sanchez ket
dinakulapna ni Julian Labrador. “Agyamanak, Julian,” kinunana. “Ammok a
dimo tallikudan ti Tignay.”
“Dionisio,” kinuna ni Julian Labrador,
“agkukuyogtayo iti kamposanto no maunaandatayo. Ngem patiek a dakkel ti
maipaay dagiti nobelam kadagiti kakailiantayo. Kaduadak a nakiranget
idi mangrugitayo a bumangon, kuaduadak pay laeng iti maudi a dangadang.”
Binukbokkanda
dagiti basoda iti arak sa sangsangkamaysada a nangitayag: “Iti
pagsayaatan ti Tignay ken ti Ili, agingga iti kanibusanan!” Intangguapda
ti linaon dagiti basoda.
"NAANAMONGANEN ti pannakaimaldit dagiti
nobela,” kinuna ni Dionisio Sanchez ken ni Ruby Villar. “Ni Apo Dios
laengen ti makalapped iti pannakaiwarasda.”
Nagwingiwing ti
balasang. Saanna pay laeng a sinagid ti pagpalamiis. “Saannak nga
ay-ayaten.” Nagbanarbar ti timekna. “Saannak nga ay-ayaten.”
“Naibagak
idin,” kinuna ni Dionisio, “uray idi sursuratek pay laeng ti umuna a
libro, nga awan ti pakawanek, agpapan pay amam ti maysa kadagiti
madakamat. No dayawenna ti pagrebbengak, dayawenna met koma ti takem nga
impakomit ti ili kenkuana.”
“Ngem saan a ni papa ti idandanagko
no di ket sika,” kinuna ni Ruby. “Diak kayat a patayendaka dagiti padana
nga adda iti turay. Kayatko nga agbiagka ta nakail-ilala ti
kinasiribmo. Kayatko nga agbiagka gapu ta ipatpategka.”
Timmakder
ti baro. “Nalaka ti pumatay iti tao,” kinunana. “Patayendak gapu
kadagiti sinuratko. Ngem pangrugian laeng dagita a libro. Kinapudnona,
dandani malpasen dagiti libro dagiti kakaduak a mannurat.
Pagtitinnulonganmi a rippuogen dagiti rinuker nga agtuturay.”
Timmakder
ni Ruby. “Dimo kadi kailalaan ‘ta biagmo? Samsam-item kadi ti matay a
bannuar ngem ti agbiag a naulimek? Adu met dagiti sabali pay a mabalinmo
a suraten tapno saanka nga agpeggad. Patiek nga aggibus amin a
kinadakes. Saan nga agnanayon a kastoy ti kinadakes dagiti kagurgurayo
nga agturay.”
“Saan a mapukaw dagita nga agtuturay iti daytoy a
kaputotan no awan ti mangipamuspusan. Inaldaw a kumaro ti kinadakesda.
Ala, imasem ti agbiag gapu ta nagtaudka iti nabaknang a kaamaan. Ngem
dimi itulok, dakami nga agtutubo ken agkabannuag, nga agbiagkami nga
agnanayon iti babaen ti bileg dagita a rinuker. No saan a madalusan ti
gimong ken turay iti natalna a wagas, bay-am a malayus dagiti kalsada
iti dara. Maysaakto kadagiti makirinnamas iti tay-ak!” Immanges iti
nauneg ti baro. “Diak ibabawi ti pannakaimaldit dagiti nobelak. Saanko a
kaamak ti peggad nga idatengda. Dagita a libro ti tampok dagiti amin a
sinursuratko ket diak kayat a tallikudan ida gapu ta ammok a nagbiagak
tapno masuratda. Ammok, uray idi saanko pay laeng a rinugian a suraten, a
dagita a libro ti mitsa ti pannakarpuog dagita a rinuker!”
Aglulupoy
a nagtugaw ni Ruby iti sopa. Nagarimayang dagiti luana. “Dimo kadi ammo
nga uray ita, agpeggaden ti biagmo?” kinunana. “Saandan nga urayen ti
pannakaimaldit dagiti nobelam. Ket no maipaknidaka, dadaelenda dagiti
imprenta nga agimaldit. Wenno agawenda dagiti libro tapno dadaelenda.”
Naibaba
ni Dionisio ti basona. Nagtugaw iti sopa iti sango ni Ruby ket
pinerrengna ti balasang. “Ammok a sika, siak ken dagiti pito laeng nga
editor ti makaammo kadagita a nobela,” kinunana. “Malaksid no
liniputannak ken ni papangmo!”
“Saan, awan ti imbagbagak kada
papa. Ngem iti maysa a rabii, maysa a kabaddungalanna ti immay idiay
balay ket adda babassit a negatibo nga intedna ken ni papa. Diak ammo
idi no ania dagidiay a negatibo, ngem idi maiprintada, dagiti gayam
manuskrito ti nobelam. Binasa ni papa dagiti nobelam ket kasta unay ti
panangilunodna kenka. Binilinnak a laksidenkan.”
Nagkuretret ti muging ni Dionisio. “Kasano ti panangserrekda iti *apartment*-ko?” kinunana. “Ken kasano ti pananglukatda iti kaha de yero a nangidulinak kadagiti manuskritok?”
“Kanayon
a sipsiputandaka. Kaamakda dagiti sursuratem maipapan kadakuada.
Nalabit a naammuandan a naanamongan ti pannakaimaldit dagiti librom.
Adda espiada kadagiti imprenta.”
Timmakder ni Dionisio. Immanges
iti nauneg. “Uray no ania ti mapasamak, rummuar dagita a libro,”
kinunana. “Masapul a maballaagan dagiti editor. Nasken nga agannadda.”
“Saanmo
koman a patuloyen ti pannakaimalditda, Dionisio,” kinuna ni Ruby.
Agsangsangit a nangrakep iti baro. “No dimo mairusok ti agbiag ditoy,
mabalinta ti agindeg iti sabali a pagilian. Adu dagiti am-ammok a
tumulong kadata tapno agbiagta a naulimek. Ay-ayatenka unay... Diak
kayat a mapukawka.”
“Dinak maawatan,” kinuna ni Dionisio iti
naalumamay a timek. “Impagarupko a naawatamon ti karirikna ken
kapanunotak. Dimo gayam maawatan dagiti arapaapko ken dagiti kayatko nga
aramiden bayat ti panagbiagko. Adda ditoy ti pagrebbengak: ditoy ti
nakaipasngayak, iti daytoy a panawen ken iti kastoy a kasasaad ti biag.”
“Kabutengko
dagiti sursuratem,” kinuna ni Ruby. “Diak maipangpangan ken maiturturog
no pampanunotek a pagammuan laengen ta akupendaka a bangkay.”
“No
pudno met laeng nga ay-ayatennak, ipategmo, saan ketdi a kabutengmo,
dagiti sursuratek. Sursuruem ti agbalin a natured no kayatmo ti
makidenna kaniak. Ammok nga iti panangdakamatko ken ni papangmo iti
nobelak, dinanto ayonan ti panagsimpata . Diak met kayat a gutugotenka
nga agkasarta kadagitoy a tiempo ta amkek ti masapa a pannakabalom.
Kailalaka no mapasamak dayta. Diak kayat nga agbalin a krusmo ti naganko
iti agnanayon. Nasaysayaat laengen no agtalinaedta nga agayan-ayat.
Mabalinmo latta ti pumanaw iti Filipinas. Inka agyan iti sabali a
pagilian. Sadiay, mabalin a mailiwliwagnak.”
“Ay-ayatennak met laeng?”
“Ammom dayta.”
“Agkannak ngarud. ‘Tay napaut.”
Inagkan ni Dionisio iti napaut ni Ruby. Idi agsina dagiti bibigda, indumudom ni Ruby ti rupana iti barukong ni Dionisio.
“Maudi
daytoyen a panagkitata,” kinuna ni Ruby. “Pinalubosandak da papa tapno
umayka allukoyen a mangisanud kadagiti nobelam. No mapaayak, patuloyenda
ti panangibaonda kaniak idiay Amerika. Kayatdak a yadayo. Ammoda nga
ay-ayatenka unay isu a pinalubosandak nga umay agpakpakaasi. Nupay
kagurguranaka ni papa, raemennaka. Ipanawdak gapu ta dida kayat nga
agsagabaak no addaak ditoy bayat ti….”
Naglamiis ti uneg ni Dionisio. “Ni papangmo kadi?”
“Saan. Ngem dina malapdan dagiti kakaduana.”
Timmakder ni Dionisio. Pinidutna ti basona sa intangguapna. Nabayag a pinerrengna ni Ruby.
“Kakaasika
met,” nakunana. “Ngem adda kalintegan da papangmo a mangyadayo kenka.
Nasaysayaat no mapanka pay laeng idiay Amerika sa agsublikanto no
nagbalbaliwen ti kasasaad ti turay. Ket no addaakto pay laeng a biag,
agsublikanto kaniak.”
“Ngem bassit laeng a banag ti naibaet iti
ragsakta. Ket saan met a narigat a kedngan.” Timmakder manen ni Ruby ket
inapungolna ti baro. “Ibabawim dagiti nobelam ket maliklikan dagiti
umay a riribuk iti biagta. Ammok a maragsakanto da papa ken mama a
mangbendision iti panagsimpata.”
“Ladingitek,” kinuna ni Dinisio.
"SANGAGASUT
a puro, lima gasut a montar ti arte ti Filipinas,” kinuna ni Maria
Teresa bayat ti panagsammakedna iti barandilias ti beranda a sumango
kadagiti babassit ken nagtagisilaw a puro iti naslag a taaw. “Kasano a
di agbukar ti siribmo no kastoy ti aglawlaw? Kasla maysa nga arapaap!
Ita laeng nga adda bulan iti yaayko ditoy. Napintas gayam daytoy puro
ken ti taaw no adda bulan. Saan kadi nga Isla Dagiti Eskultor dayta?
Dayta met ti Isla Dagiti Pintor ket daydiay ti Isla ti Musika.
Mangngegmo ditoy dagiti putputarenda a musika. Agpakastoy ti angin nga
aggapu iti islada.”
Nagkatawa ni Dionisio nga agtaktakder iti
abayna. “Kanta dagiti sirena ti mangmangngegmo,” kinunana. “Dayta isla
iti dayaen ti Isla Dagiti Mannala ti Isla ti Musika.”
Nagkatawa
met ni Maria Teresa. “Dimo ngamin ammo ti laud ken daya no addaka
ditoy,” kinunana idinto nga impalikudna ti atiddog a buokna nga
ay-ayamen ti angin. “Adda silaw amin dagiti puro. Ammom lattan nga adda
naindaklan a banag a maputputar dita. Ngem agurayka, dayta adu ti
silawna ti Alaminos.”
Nagkatawa manen ni Dionisio. “Dayta ti Isla
Dagiti Mannurat,” kinunana. “Dita met ti Alaminos. Makitam dagiti
babassit a silawda? Adu ngamin ti makalinged a muyong.”
Nagsanggir
ni Maria Teresa iti barandilias ket pinasikiganna a kinita ti baro.
Nagsennaay ni Dionisio idinto a nagannayas dagiti matana iti muging ken
pingping ken bibig ken laengnges ken barukong ken siket ken nawasnay a
luppo ti balasang.
“Malagipko,” kinuna ni Maria Teresa, “ditoy kadi ti nagkul-obam idi madamagmo a nagkasaren ni Ruby Villar?”
“Nadamagmon,
aya?” kinuna ni Dionisio. “Saan, saanak nga immay nagpasanaang ditoy.
Timmangkenen ti pusok iti adu a rigat ken pannakapaay. Mariknana ti
kaunggan a saem ngem saannan a tagibien. Inkarik idi rugiak a suraten
dagiti naudi a nobelak a lipatek ni Ruby Villar. Immayak ditoy tapno
suratek daydi sangalibro a daniw nga inkarik kenka idiay Laoag.”
“Nalpasen? Maipapan iti ania?”
“Ania koma ti paggugusto a basaen ti balasang a dina pay napadasan ti nakiinnayat?”
“Ah, napintas ngarud!” kinuna ni Maria Teresa.
“Ngem
napimpintaska nga adayo ngem dagiti daniw.” Minatmatan ni Dionisio ti
balasang. “Awanen ti kas kenka a nabukelen nga imparabur ti Dios nga
inka kaasping.”
Nagkatawa ni Maria Teresa. “Saguday,” kinunana.
Indaniw
ni Dinisio: “’Ta nagsaway a pintasmo awan umasping / No maraniagan ‘ta
nalabaga a pingping/ A nakaitampokan ‘ta kallidmo a kasla bituen/ No
tumamdagka iti agsapa wenno malem./ No bingngiem dagita bibigmo saka
umisem/ Agparang a dagus dagita kas marpil a ngipen/ Daegan met ‘ta
buokmo a pangulkuloten/ Ken ‘ta kidaymo a kas bullalayaw iti malem./
Awanto ngatan ti kas kenka a nabukelen/ Nga imparabur ti Dios nga inka
kaasping!”
“Ngem saan met a pangulkuloten ti buokko,” kinuna ni Maria Teresa nga agkatkatawa. “Ken saan a kasla bituen dagiti kallidko!”
Timmangadda ket nakitada ti agmaymaysa a bituen a manartarabay iti kabus a bulan.
“Dagita matam ti kasla bituen,” kinuna ni Dionisio. “Ket dagita kallidmo kayariganda dagiti alinuno ti nasin-aw a waig.”
“Ayna!” kinuna ni Maria Teresa nga agkatkatawa.
Inasitgan
ni Dionisio ni Maria Teresa. “Saan a nasayaat nga agtalinaed nga awan
mangaywan iti kas kenka ti kapintasna,” kinuna ni Dionisio.
Inin-inayadna nga inapungol ti balasang iti nairut. Situtulok met ni
Maria Teresa a nagpaarakup ket idi agraip dagiti bibigda, inrakusna
dagiti takiagna iti tengnged ti baro.
“NAPATENGNGAAN ti pusona,”
kinuna ni Dionisio kadagiti nadanonda ken Maria Teresa iti ruar ti
emergency room ti ospital ti kabesera. “Nakail-ilala. Isu pay met ngarud
ti makitak nga agbalinto a kasiriban ken katuredan a mannurat iti
daytoy a kaputotan.”
Maysa nga editor ti nangyawat kadakuada ken
Maria Teresa iti pagpalamiis. Nakiabayda iti atiddog a bangko iti
pasilio a pagurayan dagiti sangaili. Nakapanawen dagiti agiwarwarnak.
“Napatayna
ti mayor ken dua a pasurotna,” kinuna ti katulongan nga editor. “Idi
masabatmi ida dita Kalye Rizal, diak impagpagarup nga asutandakami.
Inyikkis ni Manong Ben ti panagpaklebko idinto a nangasut. Ngem
napuntaan ni Kulas Bulan sakbay a napasag.”
“Natayen ni Ben,
kakabsat, ngem saan nga agpatingga kenkuana ti peggad a nakatayanna,”
kinuna ni Dionisio. “Magnatay’ amin iti dayta a peggad agingga iti
maparmektayo dagiti kapadpada dayta a mayor.”
“Nangbangon ti
diputado ken gobernadormi iti pagiwarnakda,” kinuna ti agkabannuag nga
editor iti kabangibang a probinsia. “Panggepa a barusngien dagiti damag
nga ipabpablaakmi.”
“Bay-anyo ida,” kinuna ni Dionisio.
“Kalinteganda dayta. Saanda a kabaelan a kaluban ti pudno a
pagkaykaysaan nga ibutaktak ti sangapulo ket dua a pagiwarnaktayo iti
Kailokuan.”
Maysa nga agkabannuag a lalaki ti simmangpet a kinuyog
ti uppat a polis. Inalamanona amin dagiti nadanonna iti ruar ti
emergency room. Nairut ti panagdinnakulapda ken Dionisio.
“Sapay koma ta kasunganinto amin ti magapuanam ti pinanawan ti sinukatam a mayor,” kinuna ni Dionisio.
“Ikarik.
Iti amin a kabaelak. Awanto ti parikut ni Samuel iti administrasionko.
Aramatennanto ti pagiwarnakna a pangdayaw iti ilina ken pangrippuog
kadagiti kasunganik iti sabali nga ili.”
Simrek ti kabarbaro a mayor iti emergency room tapno kitaenna ti bangkay ti napaltogan nga editor.
"NABAKNANG
ti Filipinas— dagiti umili ken ti gobierno— no umno ti pannakaiggem ti
turay,” kinuna ni Sekretario Salvador. “Nabasakon dagiti nobelam itay
napan a lawas ket adu a banag ti pagpadaan dagiti pamanunotanta.
Kinapudnona, addan naipatungpal kadagiti singasingmo. Palimed pay la ita
ngem patiek a dandanin mailatak.”
“Singasingko iti ania a libro, Apo Sekretario?” kinuna ni Dionisio. “Iti umuna wenno iti maikadua?”
“Isuda
a dua.” Immisem ti Sekretario. “Masiribka. Ngem saanka nga agbiag iti
napaut gapu iti umuna a librom. Adu ti pinarnuaymo a kabusormo.
Saandakanto a pakawanen. Ngem adda iti maikadua a librom ti
pannakaisalakanmo— no maipatungpal a dagus.”
Namatmatan ni Dionisio ti sekretario.
“Ngem,”
kinuna ti sekretario, “saan a maagasan ti panangrabsut iti turay ti
sakit ti pagiliantayo ita; degdeganna ketdi ta ti naipanurok a bileg,
naipanurok met no mangdadael. Saan met ket a ti demokrasia a wagas ti
turay ti yan ti sakit, Dionisio, no di ketdi adda kadagiti tattao a
napusgan a mangipatungpal iti linteg ti demokrasia. Ngarud, ti sakit
dagiti tao ti agasan, saan a ti demokrasia.”
Binukbokan ni Maria
Teresa ti baso ti sekretario iti basi. Nagliad ti sekretario iti
kalumpio sa inwarasna ti panagkitana kadagiti naipattopattok nga isla a
gumilgilap iti baybay iti malem. Nalanay ti angin a dumagas iti beranda.
“Wayawaya
ti bagi, ti panunot ti rikna ken ti kararua ti adda ditoy,” kinuna ti
sekretario. “Iti kastoy laeng a rikna ken talinaay ti pakaparnuayan
dagiti naindaklan a banag. Ditoy, malipatam ti kinadakes dagiti tao.
Ditoy, makasaritam ti panunotmo, ti Namarsua ken ti nakaparsuaan. Saan a
rumbeng a pukawen dagitoy no di ket taginayonen koma.
“Maisalakan
pay laeng ti pagilian, Dionisio, iti natalna a wagas. Tulongandak. Kas
Sekretario ti Salaknib, adu ti magapuanak a mangdalus iti turay no
tulongandak.”
“Kasano, Apo Sekretario?”
“Ibagakto kadakayo no dumteng ti panawen.”
Impalagip ti ayudante nga adda pay tamingen ti sekretario.
“Agpakadakamin,”
kinuna ti sekretario ket dinakulapna da Dionisio ken Maria Teresa.
“Maragsakanak unay iti panagsasaritatayo. Dionisio, narangrangrangka nga
adayo ngem dagiti gapuanam.”
Immulogda ket iti di nagbayag, nagtayaben ti helikopter nga agpadaya.
“Iti panagkunak,” kinuna ni Maria Teresa, “adda arapaapna nga agbalinto a Presidente.”
“Dayta met ti mariknak,” insungbat ni Dionisio.
“Tulongamto kadi?”
Iniggaman ni Dionisio ti dakulap ni Maria Teresa ket inawidna idinto a kinitana ti helikopter nga agpadpadaya iti law-ang.
“Kitaento,” kinunana.