## **i.**
*TINIMBANG ka ngunit kulang. Daksanggasat.*
Dagus a nalasin ni Oliver Garcia Tabulog a surat ni baketna daytoy iti *notepad* a naipigket iti rikep ti *ref*, ket dinan naamiris a naadaw daytoy iti paulo ti damo a pelikula ni Christopher De Leon.
Ta maburiboran. Saanna ngaminen a makontak ti selpon ni baketna ken saan a simmungbat daytoy iti *email* ken
Friendster. Dinan nasangpetan daytoy ken ti anakda a mano laeng a
bulanna. Immawag itay iti opisina ni baketna ket kuna ti nakasaona,
indatagen daytoy ti surat ti panaglusulosna.
Nagtugtugaw ken
nagmulmulengleng bareng mapagkalmana ti saanen a makaidna a riknana ket
makapagpanunot a nasayaat iti aramidenna. Sakbay ngamin a simrek iti
opisina itay agsapa, indukit manen ni baketna ti panagkasarda iti
simbaan. Mabain kano ngamin daytoy kadagiti katrabahuanna ken kadagiti
nagannak kenkuana, nangruna iti amana, a sibil laeng ti nagkasaranda.
“Ti rigatna kenka, pampanunotem ti makuna dagiti tao ngem dimo
pampanunoten ti kasasaadtayo,” dina naaluadan a kinuna itay. Agpadada a
naklaat ken baketna iti naisawangna. Naklaat ta no mabalin, dina kayat a
masairna ni baketna. Nalabit, ti panangisawangna iti makasair ti
nakakellaatan met ni baketna.
“Ad-adda a dimo pinanunot ti kasasaadtayo... ti kasasaadko,” kinuna la ket ngaruden ni baketna. Sa bulonnan a nagsangit.
Nadagsen
ti rikna ni Oliver a simrek iti trabahona. Kayatna koma a marisut nga
umuna ti parikutda nga agassawa. Ngem masapul met a saan a maladaw a
sumrek. *Probationary* ngamin. Mano nga aldawna pay laeng iti
daytoy kaunaan a makuna a regular a trabahona. Kalpasan ti panagturposna
iti kolehio, agingga iti maipasngay ti anakda ken baketna,
panagipatarus, panagedit, panagsurat iti bitla, panagsukisok ken dadduma
pay a trabaho a masapul nga aramiden iti bukod nga oras ken bukod a
lugar ti pagsapulanna. Masuportaranna met ti bukodna a biag. Ngem iti
panagsikog ni baketna, a nagtungpal iti pettat a panagkasarda iti hues,
masapul a maaddaanen iti natalged a trabaho ta kurang ti sueldo ni
baketna no kalikagumanda a natalged ti lubong a mariingan ti anakda.
Saan
a dagus a nakapagsapul iti trabaho ta nagnumuanda nga agassawa a
tarabayenna pay laeng ni baketna iti panagsikog daytoy agingga iti
panaganakna. Pagimbaganna, imman-anam ti gasat ta idi agkarayamen ti
anakna, isu met ti panangidiaya ni Mister Juanito Lucas, ti editor ti *Layag* a pagsursuratanna nga aglinawas a magasin iti Tagalog, ti panagkamengna
iti editorial. Para kenkuana, nalaka laeng dagiti obrana: ag-*proofread* iti linaon ti magasin, ag-*follow-up* kadagiti kolumnista, agisagana iti binulan a *payroll* dagiti *contributor*, agedit iti sumagmamano a kolum ken artikulo iti *showbiz*,
mangpunno iti panid para kadagiti tattao ken pasken, agadaw kadagiti
damag a makatulong iti aginaldaw a panagbiag, ken agaramid iti linawas a
*horoscope* babaen ti *pen name* nga Almira Khan.
Napanunotna ti dumawat iti dispensar ken ni baketna. Apaman a naka-*time-in* itay
iti opisinada, dagus nga immawag iti opisina ti asawana. Ngem
naglusulos met gayamen. Nasayangan ta tallon a tawen ni baketna iti
dayta a departamento ti gobierno kalpasan ti panagtrabaho daytoy iti dua
nga NGO apaman a nagturpos. Nupay saan pay a regular ken masansan a MOA
ti aytem daytoy, uray kaskasano, mangnamnama a kanayon a mapabaro ti
kontratana. Ita ta naglusulosen ni baketna, kayatna a sawen, ti laengen
binulan a sueldona ti pangnamnamaanda.
Nalagipna la ket ngarud a binukitkitan iti *backpack*-na ti kaaw-awatna a *payslip* a namarkaan iti “Second Half Payroll-January 2006.” Mayanayda ngata ti
nasurok la a pito ribu a sueldona iti makabulan? Koma no ipangag met ni
Presidente Arroyo dagiti aktibista a mangidawdawat a maingato iti siento
beinte a pisos ti minimum a sueldo iti tunggal aldaw. Pagkaserada pay
laeng, mapanen ‘ta tallo ribu. Kasanon ti bayad iti koriente, danum,
kanenda, gatas kada masapsapul ti anakda, ken dadduma pay a paggastuan?
Itay dinan makontak ni baketna, im-impennan a dina masangpetan iti kaserada. Saan a nagbiddut.
Nagsennaay. Nalagipna nga awagan ti susuelduanda nga *stay-out* a para aywan. Nadaras met a nakontakna daytoy. Ngem daksanggasat ta
kuna daytoy a nasapa a pinagawid ni baketna ta nagawidda idiay Mindoro.
Sinaludsod pay daytoy no apay a saanda a kadua.
Kasla naadasan iti
pigsa a nagtugaw. Inappupona ti rupana sa immanges iti nauneg a
nagbanag a nakabambantot a sennaay. Naalay-ayan ti pannakaburiborna ngem
nalawag ti napasamak: naglayas ni baketna. Damo nga inaramid ni baketna
ti kastoy. Ita pay met ta addan anakda. Dina ninamnama a kasta ti
kakaro ti panangawat ni baketna iti nasaona.
Inkeddengna a mapanna suroten dagiti aginana uray ta ammona met ti adresda idiay Mindoro.
Ngem nagmulmulengleng man met laengen idi agangay. Mano ti gastuenna a mapan? Sa awan pay *leave credit*-na. Saan a makabiahe a dagus. Makaawidto laeng inton pangngaldaw ti Sabado ta *half-day* ti serrekda; *dayoff*-na
met iti Domingo. Mierkoles inton bigat a panagiserrada iti maysa nga
isyu ti magasin. Kayatna a sawen, mabayag pay sa masukonna dagiti
aginana. Anianto man ngatan ti makuna dagiti nakaikamanganna?
SAAN
a mapagsusurot ni Oliver dagiti aramidna. Kasla agtatapaw ta
parparawpaw ti turogna iti napalabas a rabii. Karkarna ti kinaadu dagiti
rirona kadagiti sinuratna ken dagiti napalusotanna iti panag-*proofread*-na. Nadlawna a naburburtiaan ni Mister Lucas ken ti maysa pay a kaduada iti *editorial.*
Mabalin
a gapu ta adalemen a rabii idi nalpasda ti magasin, iti agsapa ti
Huebes, a linagidaw ni Mister Lucas. Nasingeden daytoy kenkuana sipud
pay idi mangrugrugi nga ag-*contribute* iti magasin kadagiti
salaysay, daniw, ken ababa a sarita, sa isu pay ti maysa iti
sangsangaparis a nanganak kadakuada ken baketna idi agkasarda iti hues,
ket impudnona ti pakaburiboranna. Saanen a mabilang ti panangikamangna
iti personal a parikutna ken ni Mister Lucas gapu iti kinaawan ti makuna
a pamiliana a pagpabalakadanna.
Pagimbaganna, kinuna ni Mister Lucas iti Tagalog: “Alaem daytoy *digicam.* Agalaka iti adu a retrato sa kapsionam iti makaawis. Mangsuratka iti di nababbaba ngem tallo a salaysay. Aramidenta nga *official business* ti biahem. Uray Luneston nga agpakitaka ditoy. Uray ta naka-*time-in-*kan, padasemon a leppasen iti agmalem dagiti pannakabagim iti daytoy sumaruno nga isyu.”
Napalalo
a ragsak ken yaman ni Oliver. Immabot iti agarup alas dies iti rabii a
nangaramid kadagiti nasken a leppasenna. Gapu ta masapul ti
panangimutektek iti aglawlaw ken kadagiti kababalin dagiti tattao,
inyudina nga inaramid ti *horoscope*. Iti maikasangapulo ket dua
ken maudi a ‘gasat’ a nairanrana a pakaibilangan ni baketna nga
agkasangay iti arinunos ti Disiembre, insuratna iti Tagalog: “Capricorn
(Disiembre 21- Enero 19). Marisut ti maysa a parikut babaen ti
panangipangruna iti pagimbagan dagiti patpatgen iti biag. Ngem kas iti
maysa a natadem a talunasan, masapul ti pannakapitpit iti pasnaan ken
pannakasubok iti apuy ken iti nalamiis a danum tapno masigurado a
makipinnaut iti panawen. Agbalinka a rangtay iti ‘pannakikappia’ dagiti
patpatgem iti biag iti napalabasda ket gapu iti daytoy, maibilang a sika
ti mangitunda kadakuada iti wayawaya—no di man sika a mismo ti
wayawayada.
IDI rugianen ni Oliver ti agempake, kellaat a
timmingra iti imatangna dagiti bambanag iti kaserada: dagiti naglalaok
nga alikamenda ken baketna ken ti anakna. Maisupadi kadagiti saanen a
mabilang a panagempakena ta panawanna ti disso a yanna ket mapan iti
baro a disso, iti daytoy a gundaway, sumkad ti riknana. Nalabit, gapu ta
mangnamnama nga agawidda a sangapamilia iti daytoy a disso.
Kas ketdi kadagiti immun-unan a panagempakena, insaganana ti nairuamnan a maysa *backpack* a naglaon iti sumagmamano a paris a lupot, gisigis, naruay a *diskette* a yan dagiti sinuratna, ken ti sangalawas a tubong a bulo a yan ti
sumagmamano a nalukot a papeles. Idi yawat daydi tatangna ti nasao a
tubong iti daydi panagrubuat daytoy a mapan sumuknal iti Ilokos, ti
laeng sertipiko ti pannakaipasngayna ti linaonna. Mabibi ta mabibi manen
a makalagip iti daydi amana. Imbes a ti amana ti napasangpetna,
nakaam-ames ketdi a damag: naipalnaaw iti mismo nga arubayan ti ulitegna
a nagdagusanna idiay Ilocos Sur. No apay ketdi a nagawid pay laeng
idinto a nadakdakamat daytoy a ti panagkamangda iti Villa, Santa
Teresita, Cagayan a yan ti dadduma a kakabagianda, gapu iti
panangliklikda kadagiti kabusorda gapu iti pannakaipasungalngal daydi
lilongna iti politika.
Immanges iti nauneg sa timmangad. Maysan
nga ama, addan bukodna a pamilia a masapul nga ikalakagna. Saanen a
masapul a maregreg dagiti luana kadagiti saem iti napalabas.
Naglabasannan ti kinakuspag ti babai nga agsiuman kenkuana nga
intartarayanna ket nagkamang iti kombento a nagpaayanna a kas sakristan;
nabaelannan a salakniban ti bagina manipud iti panagderrep iti lasag
dagiti ‘adipen’ ti simbaan; napalabesnan dagiti saanen a mabilang a
pannakamalmaltratona bayat ti panagbasa-panagtrabahona; nakaaddangen
kadagiti sumagmamano a pannakasugat ti pusona gapu iti ayat a
nasumokna—sakbay a dimteng ni baketna—a ti babai, para laeng iti
panagimas... Wen, adun a rigat ti inibturanna ket masapul a saanen nga
aglua; masapul a saanen nga aglupoy ti riknana.
Iti
pannakigasanggasatna iti Kamanilaan, naamirisna nga amin, temporario
laeng iti daytoy a lubong—a ti kaaduanna, apagkirem, awandan. Saan a
nagbayag kadagiti nagnaedanna ken kadagiti nagtrabahuanna a
pinangnayonna iti pagbiagna bayat ti kinaiskolarna iti Polytechnic
University of the Philippines. Kasta met a nasukansukat dagiti nagbalin a
pagayamna; ken kadagiti nagbalin a karelasionna, a kaaduanna,
pinamedpedna laeng iti waw ti lasag.
Uray idi damoda ken baketna,
impagarupna a kas kadagiti immun-una, temporario laeng. Nalabit gapu iti
imas, saan a dimlaw a kalpasan ti damo a panaginnayatda, nasunotan sa
nasunotan manen, agingga a nagsikog daytoy. Kabaelanna koma a tallikudan
no saan a binagbagaan ni Mister Lucas—a masapulna ti maysa a tao a
makuna a pagtaenganna, ta no saan, saanto a pulos a makarikna iti
talinaay ket agnanayonto nga agkurang no di man kawaw ti biagna.
Nalabit, gapu iti kalikagumna a mapennek koma metten ti kaungganna,
tinungpalna ni Mister Lucas. Ket inkallaysana ni baketna. Iti hues.
Ti
adatna, idi inkeddengna a takderanna ni baketna ken ti agbalin nga
anakna, isu metten ti idadateng dagiti parikut a ti panangliklikna
kadagitoy, kaipapanan ti panangliklikna kadagiti aginana. Umuna a
kangrunaan, ti panangraut ti ina ken dua a kakabsat ni baketna iti sigud
a kaserana ket pinagsasawanda iti di malamlamut ti aso—dina kano man
laeng rinespetar ni baketna a sinikoganna idinto nga empleado ti
gobierno. Maikadua, ti naynay a panagparparikutda iti kuarta ken baketna
gapu iti pettat a panagsikog ni baketna. Maikatlo, rimmasay dagiti
mapasangpetna a trabaho ket bassit-usit ti mayawatna ken ni baketna. Ti
biagna a sigud a kasla nakalaglag-an a bulong a kabaelanna nga iturong
iti sadino man a pangitayaban ti angin, nagbalin a kasla nakabambantot a
lubong a naidisso kadagiti abagana, nga iti kanito nga agriro wenno
aglulok dagiti tumengna, matnag ti lubong ket maburburak.
Inruarna
dagiti papeles. Binidingbidingna dagitoy sa sinaggaysana met laeng nga
inserrek: ti sertipiko ti pannakaipasngayna; ti diplomana iti kolehio;
ti nagkasaranda ken baketna; ken ti sertipiko ti pannakaipasngay ti
putotna.
NAKAMAKAM ni Oliver ti maudi a biahe ti bus a mapan iti
pier ti Batangas iti terminal daytoy iti Buendia. Kinapudnona, adu ti
bakante a tugaw ken nagur-uray pay. Nalabit, mangnamnama ti drayber ken
ti konduktor a mapunno ti bus.
Namrayanna ti timman-aw iti tawa ti
bus. Pudno a saan nga agin-inana ti siudad. Adda latta dagiti aglabas a
lugan. Adu dagiti aglaklako.
Pinangyaw-awanna daytoy iti
panangsunson manen dagiti saludsod iti pispis ken nakemna. Kakaasi a
nangtiptiped iti panagluana. Mauman a mangsungat manen ken ni Apo Dios
iti kararagna a kasla pannakisarsarita laeng iti nauneg a gungugong a
tunggal agsao, ti maawatna a sungbat ket ti allangogan ti timekna.
Kaanonto ngata met a mauma dagiti parikut a mangatipil kenkuana?
Addan
iti kolehio idi limed a nagsukisok ken nagpalutpot maipapan iti
napasamak kada lilongna ken dadduma pay a kakabagianna a pakairamanan ni
inangna, ken ni tatangna. Naammuanna a ni lilongna ti kangrunaan a
saksi iti pannakauram ti dua a balay iti ilida a nagtungpal iti
pannakaibalud ti nabileg a tao nga akin-utek iti daytoy. Ti adatna, iti
pannakawayawaya daytoy kalpasan ti maysa a dekada, isu met ti
pannakamasaker ti pamiliada. Awan ti nasiken a pammaneknek ngem ammo ti
kaaduan nga aramid ti nabileg a tao ti pannakaibalud ni lilongna.
Naimbag ta napan idi imbuya ni tatangna iti peria iti kapitolio ket
saanda a nairaman. Daksanggasat ketdi ta nairaman daydi nanangna a
masikog iti agbalin koma nga adingna. Ipapanna a gapu iti buteng ken
aliaw, nagkamangda ken amana iti Cagayan. Ngem iti no ania ketdi a
rason, idi addan iti maudi a tukad ti elementaria, nagsubli ti amana iti
Ilokos ket daksanggasat ti nagbanagan daytoy.
Bayat ti yaadu ti
ammona ken yuuneg ti panangimutektekna, ad-adda met a naamirisna ti
kinaawan-gawayna no bilang ikeddengna a tuntonen ti hustisia nga agpaay
iti naggapuanna a pamilia. Mano a pisos ken mano a buli laeng ti
katukadna? Dayta ti gapuna a dina pinadas nga usaren ti inleppasna a
kurso a kinaagiwarwarnak. Ta apaman a maam-ammo ti naganna, mamin-ano
laeng a matuntonanda? Apagbiit ket ngata, mainayonen iti listaan dagiti
saan a nasolbar a kaso dagiti napapatay nga agiwarwarnak. Ta ti nagbalin
a kabusor ti pamiliada, ad-addan a bimmileg gapu ta maysan a nabotosan
nga opisial ti gobierno.
Naimbag ta iti panagsuratna iti daniw,
ababa a sarita ken salaysay, nayat ti editorna nga agaramat iti nagan
iti pluma. Nupay kasta, iti panaglatak ti Hermano Constantino, nga
inusarna a nagan, adu dagiti agduadua iti kinaadda ti kasta a tao.
Saan
met ngamin a mapabasol a kadagupan dagiti naglabasanna a
trabaho—dianitor, mensahero, guardia, konduktor, ahente ti seguro, para
demo kadagiti produkto, sekretarial—daytoy kinamannurat ken kanaig
daytoy, kas iti panagipatarus, ti nagirayan ti riknana. Malaksid iti
dayta, nanamnam-ay—nalabit—gapu ta saan a masapul a mapan iti maysa a
lugar tapno maaramidna ti trabahona, ken saan a maibalud iti oras. Iti
pay panagsuratna iti piksion, maipeksana dagiti agsasamusam a karirikna
ken kapanunotanna.
Apaglabes nga alas dose idi agrubuat ti bus.
Nagbanag ti biahena nga umuna a biahe iti dayta nga aldaw imbes a maudi a
biahe koma ti napalabas nga aldaw. Sabagay, nasapa man wenno naladaw a
makagteng iti papananna, ti panangallukoyna ken ni baketna nga agawid ti
pakaseknanna.
Kinitana ti insaganana a pangkitaanna no kasano ti mapan iti lugar ni baketna. Sinukisokna pay iti *internet.* Naimbag
ketdi ta addan Google Maps. Damona ti mapan iti Mindoro—iti Wawa,
Calapan City a nakayanakan ni baketna. Saan met ngamin nga inyaw-awis ti
tunggal maysa kadakuada ti ipapanda iti lugarda. Wenno uray
napagsarsaritaanda la koma. Dida pay ketdi ania a nagsarsaritaan ti
napalabas ti tunggal maysa gapu ta nalabit, nairayoda iti nainlasagan a
rugso iti tunggal maysa. Sa idi nagbungan ti aramidda, ad-adda metten a
ti pakaseknan ti anakda ken ti biagda a kas agassawa ti nakakumikomanda.
Kadagiti sagpaminsan a dida maliklikan a pagsaritaan ti naggapuan wenno
panagubing ti tunggal maysa kadakuada, nakaan-annad ni Oliver kadagiti
impalgakna maipapan kenkuana.
Uray iti panagkasarda iti sibil,
gapu ta agpadada a nasuroken a beinte singko anios ken saanen a masapul
ti pammalubos dagiti nagannak, saandan a nakakumikoman pay a sinapul
dagiti dadakkelda. Immanayen ti sangaparis a ninong ken ninang a
saksi—ni Mister Lucas iti biangna, ken iti biang ni baketna, ti *department head* iti
trabaho daytoy. Nagtulaganda met ketdi ti panagkasarda iti sibil.
Maud-udinton ti panagkasarda iti simbaan, ket isunton ti panangawisda
kadagiti dadakkel ni baketna.
Nangrugi nga idukit ni baketna ti
panagkasarda iti simbaan idi maipasngay ti anakda. Nadakamat daytoy a
tapno adda rason a maawisna ti amana nga umalut-ot iti nasulinek nga ili
ti Mindoro a nagpainganna, a no di mariro, nadakamat ni baketna nga iti
Bulalacao.
Apay ngata nga agpayso a nagpaing ti ama ni baketna
iti nasulinek a lugar? Napalingaling ta iti dayta laeng a kanito a
naamirisna a parparawpaw a talaga ti ammoda ken baketna iti tunggal
maysa.
NAGLAMIIS ti sibubukel a bagi ni Oliver idi dina
masangpetan dagiti aginana iti naipatuldo kenkuana a pagtaengan ti
pamilia daytoy nga agarup dumna iti katangriban, a ti arubayan a
nagpatinggaanna, saplisaplidan ti naapgad nga angin ken tapliatapliakan
ti nupay saan a napigsa, saan met a mauma nga allon. Iti laksid ti
pannakakumikomna iti parikutna, naisallin iti panunotna a simnek no
yanna ti sabangan wenno ‘wawa’ ta kasla met gagangay nga igid ti baybay a
no pagibasaran ti kinaadda ti tangrib, nabato la ketdi ti pagpaspasagan
dagiti allon.
Kunam la no adda naggugubal a bao iti barukongna
idi kasla ampo a nagpasgar ti ina ni baketna a nangdamag no ania ti
napasamak. Nagplastar met a kunam no kumabil dagiti dua a lallaki nga
adien ni baketna.
“Pinnauyo ti agassawa, ma’am,” nakunana iti
nababa a timek a dina masierto no naawatanda ta isu met ti naitiempo nga
ididil-ag ti napigsa a dalluyon.
“Aysus! Naitim-ogen, a!” Nangato
ti timek ti katuganganna a babai a nangrimbaw iti ariwawa ti aglawlaw,
iti tenor ti manglalais a kontrabida iti pelikula wenno teleserye.
“Napanunotnan nga awan maganabna iti naiwawa a gabat a kas kenka! Ali,
inka biroken! Ta no saan...!”
Naggiteb ti pispis ni Oliver.
Napanunotna a no mabalin la koma nga adda madadaan a sabali a nataengan
iti aglawlaw, guyodennan a dagus nga ipasango kadagiti kakastoy a
situasion. Wenno apay a dina napanunot a pagpammarangen ni Mister Lucas
nga amana bareng mangikabilangan dagitoy? Ngem mayat ngata ti *boss*-na nga agulbod?
Dina
mapanunot no kasano nga agpakaasi a kas kadagiti eksena iti pelikula
wenno teleserye. Ket awan ti sabali a mabalinna nga aramiden no di ti
tumallikud.
Iti itatallikudna, nalagipna ti surat ni baketna: *Tinimbang ka ngunit kulang*. Ti itatallikudna, kaipapanan metten ti panangisukona iti daras koma a panagkappiada nga agassawa.
Pettat
a nagsardeng ken napamuttaleng. Kayatna met a talaga a makita dagiti
aginana. Ngem napananda? Ket inkeddengna ti agsubli. Padasenna ti
agpakaasi iti katuganganna ken kadagiti kakayongna iti uray sangkabassit
a palnaad no yan dagiti aginana.
Ngem awanen dagitoy iti disso a
nagsasaritaanda. Nakatrangkan ti ridaw idinto a nakaserra latta dagiti
tawa ti impapanna a balay dagitoy.
Idi agangay, rinimbawan ti
ungor ti traysikel ti ungor iti aglawlaw. Nagpainayad daytoy agingga a
nagsardeng iti batogna. Dimsaag ti agkabannuag a drayber.
“Mapanka dita?” Napasig ti timek daytoy iti Tagalog bayat ti yaasidegna.
Nagtung-ed ni Oliver. Sa nagngilangil.
“Ni Liberty ti masapulmo?” inamad ti lalaki ket naburburtiaan ni Oliver.
“Awan kano...” nagraed, “awan kano… ni baketko.”
“A, sika ti asawa ni Liberty? Siak ni Julio, taonak idi ni tatangna, idi agbasbasnig pay. Mang Julio, kunam lattan.”
Timmalged
ti rikna ni Oliver. Immaddang ti lalaki a nangidiaya iti dakulapna.
Naawatanna ket inawatna. Nairut ti petpet ti nakersang ken napuskol a
dakulap daytoy. Nasiputanna ti panangtaldiap daytoy iti nakaserra a
balay. Iti nababa a timek, kinunana: “Nairanrana a nailuganko da baketmo
ken ti anakyo idi simmangladda ditoy... idi malem ti Martes, no diak
mariro. Nagdardarasda a nagpaitulod iti terminal ti *mini-bus* a mapan Bulalacao. Naimbag ta naabotanda ti *last trip*.
Kunana a diak kano ibagbaga kada nanangna. Ngem ibagak kano iti lalaki a
mangsapul kenkuana... nga impapanko nga asawana, a, ta adda metten
ubbana nga ubing. Ket sika dayta a lalaki, di kadi?”
Nagtung-ed ni Oliver.
“Kitaem laeng met ti gasat...” Nagkatawa ni Mang Julio.
Naisursurot
ni Oliver a nagkatawa. Nadlawna a nairayok ti riknana ket
inkagumaananna a tiniped ti pannakaluyana gapu iti ragsakna a nakaammo
iti yan dagiti aginana.
**ii.**
*TATAY, si Liberty ito. Baro a number-ko. Umaykami dita i’toy apokoyo.*
Inulit
ni Santos Tadios Tabasan a binasa ti Tagalog a teks ni Liberty nga
inauna nga anakna. Lepleppasda a nagsarita ta immawag daytoy kalpasan ti
sumagmamano a minuto a napasangpetna ti nasao a teks. Pinatalgedan ti
balasangna ti inteks daytoy. Imbagana pay nga urayenna ida iti kalsada
ta amangan no adalemton ti rabii no sumangpet ti bus a naglugananda.
Impasingked pay daytoy a saanda a kadua ti manugangna a ni Oliver Garcia
Tabulog a kas man ibagbaga daytoy nga awan ti rason tapno agkitakit.
Dina
masinunuo ti marikriknana—no maragsakan wenno saan—iti naammuanna a
saan a simmurot ti manugangna. Maragsakan ketdi gapu ta makitana met
laengen ti umuna nga apokona. Ngem no kasta nga umappayaw iti panunotna
ti manugangna, sunsonen ti dina mailawlawag a di pannakaidna ken
sidduker a nangsallukoben kenkuana sipud impakaammo ti anakna a
nakinobio iti daytoy a tao. Daytoy met ti dina maibuksilan a rason iti
anakna no apay a naynay ti panagrasonna no kasta nga ipasimudaag daytoy
ti yaayda iti yanna. Gapu ta nalawag iti lagipna a Tabulog daydi kapitan
a nagbalin a kangrunaan a saksi kontra ken ni Vicencio Avila a sigud a *boss*-na
idiay Ilokos. Agpayso nga adu ti tattao iti lubong. Ngem saan ngata a
naggapu daytoy nga Oliver Tabulog iti daytoy a pamilia a kanaig ti rason
ti panagpaingna ditoy?
Agingga ita, kitkittiban ti panagbabawi
no apay a naipasungalngal iti kasta a dana ti biag. Tuduenna ketdi ti
rigat ti biagda idi iti Ilocos Sur. Nagpaay a babaonen ti Pamilia Avila.
Agingga a nagbalin a badigard ti baro a ni Vicencio Avila. Isu ti para
isayangkat kadagiti kalokuan daytoy. Nagbalin a kasla nuang a
nataldengan a maiturong iti amin a pagayatan ti amona. Uray kasla
agbaliktad dagiti lalaemna tunggal makaaramid—iti ipaaramidda—a babak,
awan maaramidanna tapno makawayawaya. Awan gawgaway ti kaamaanna. Awan
nabalinanna uray idi pinasindianda kenkuana ti tambubong a mitsa ti
pannakauram ti dua a balay a nakatayan dagiti kameng ti pamilia a
kangrunaan a kabusor ti Pamilia Avila. Ta idi agtatapuak dagiti kameng
ti pamilia, pinaratupotda pay dagitoy.
Ti adatna, natangken met ni
Kapitan Tabulog. Intudo daytoy ni Vicencio Avila nga utek ti
nakaam-ames a krimen. Ket idi marugianen ti pannakabista ti darum,
saggaysa metten a nalikidar dagiti kakaduana a badigard. Kadakuada nga
innem nga asideg ken ni Vicencio, isuna laeng ti saan a naipakni. Babaen
ti balakad ti amana, dinagdagusna a pinanawan ti Ilokos—ken ti
pamiliana ken ti kinataona.
Idi simmanglad iti ili ti Calapan iti Mindoro, maysan a baro a tao. Isunan ni Liberato Dela Cruz.
Ngem
saan a kas kalakana ti panangirugina iti baro a biagna. Naritur ti
bagina kas kargador iti pier. Manmano met a maawis nga agpaay iti basnig
wenno dakkel a barangay a pagkalap ta agkarkarawa met iti tay-ak ti
panagkalap. Idi adda naam-ammona a mannalon a taga-Victoria, naisadsad
iti nasao nga ili a yan dagiti nalalawa a pagtatalonan. Ti adatna,
naruay met dagiti Ilokano iti dayta a lugar. Gapu ta imbagana a
taga-Quezon, masansan a madillaw ti bengngatna nga ag-Tagalog ken ti
kayumanggi a kudilna ken dagiti natadul a pangana. “Kaska la Ilokano,”
kinunkunada.
Iti butengna a mabalin a matuntonan ti gamat dagiti
Avila, nagsubli man met laengen iti pier iti Calapan. Ngem pudno a
maritur ti bagina. Saanna ketdi nga inagal ti adda a kasasaadna nangruna
idi madamagna a naibaluden ni Vicencio Avila.
Pinadasna manen ti
nagtrabaho iti basnig. Ni Isidro Dinglasan ti nakaanus kenkuana a
nangsursuro tapno agbalin a nasiglat ken mapangnamnamaan a trabahador
iti pagkalap a basnig.
Maibagana a ‘paraiso’ ti lima a tawen a
panagtrabahona iti babaen ni Isidro Dinglasan. Naitalek kenkuana ti
kinapangulo ti basnig ta ad-adda a tinaming ni Isidro ti sumagmamano
disso a tatalonen a dagana. Kangrunaanna, atapenna nga ad-adda pay a
kinanunongan daytoy ti panagpaayna iti basnig idi iparipiripna a kayatna
nga asawaen ti inauna a balasang daytoy. Nupay maarus ni Esperanza iti
langa ken isu ti saan a nakaadal kadagiti lima a babbalasang ni Isidro
Dinglasan, ibilang ni Santos a ti yaannugot daytoy a makikallaysa
kenkuana ti pannakabuniagna iti baro a biagna kas Liberato Dela Cruz. No
idiay Ilokos, maibaga a kasla naitsamba a mutit ta limmaksiden iti
kalendario ngem nakaasawa iti apagsagpatna a beinte. Kas subadna iti
Pamilia Dinglasan a nangidiaya kenkuana iti ‘paraiso,’ dinoble no di man
triniplena ti agawana—tapno rumang-ay ni Isidro Dinglasan, tapno
makaturpos iti karera dagiti uppat a kakabsat ni baketna, tinulonganna
pay a nangpasayaat iti talon ken bangkagda.
Tagibida ti maikatlo a putotna idi mabasana iti *tabloid* a nakaruaren iti pagbaludan ti sigud a *boss*-na
nga atapenna a nangipaipakni kadagiti kakaduana. Kellaat a nagsubli ti
panagdadanagna. Sa ad-addan ti siddukerna kalpasan ti sumagmamano a
bulan ta nadamagna ti pannakamasaker ti kaamaan ni Kapitan Tabulog.
Ngem iti laksid daytoy a panagdandanagna, naurnos ti biagna iti sidong ti kaamaan ni Isidro Dinglasan.
Daksanggasat
ketdi ta atapenna a sipud iti pettat nga ipupusay ni Isidro Dinglasan
gapu iti atake iti puso, nangrugi metten dagiti agtataruptop a parikut
ti pamiliana. Iti maysa nga aldaw, nadarudaranna ti nalailo a
pannakisarsarita ti maysa a taona ken ni baketna. Awan met ti
pammaneknekna nga adda maikaniwas a relasion dagitoy ngem sineppeg
lattan ti nakaro nga imon. Nalagipna lattan nga adda dagiti gundaway a
saan a sumurot a tumapog iti baybay ti nasao a taona. Kakaasi a
nangterred iti bagina. Kinasaona ti taona ket impangtana a papatayenna
daytoy no saan nga agawid idiay Masbate. Dina masinunuo no nairanrana
ngem isu metten ti nanipudan ti saanen a panagpagaraw ni baketna
kenkuana. Dita metten a naamirisna nga iti unos ti panagassawada,
nalamiis gayam daytoy kenkuana uray no makiinnayat. Iti maysa a
gundaway, iti panagtakderda iti siledda a nasipnget—nga adda iti
nagbaetanda ti katreda—sinaludsod ni baketna: “Asinoka kadi a talaga?”
Dina malipatan ti langa ni baketna a manuktukod, manidsidir. Inulitna
nga imbaga ti pinarparbona a kinataona. Ngem nariknana, saan a namati ni
baketna kenkuana. Nariknana, manipud idi, saanen a mamatpati ni baketna
kenkuana.
Saan pay a nabayag ti pannakaidulin ti katuganganna,
dinawaten dagiti kakabsat ni baketna a mabingbingayen ti daga ti
pamiliada. Saan nga ania a nalawa ti nabagi ti tunggal maysa. Ngem
pagsayaatanna iti biang dagiti ipagna, addan propesion dagitoy malaksid a
naikamangda kadagiti adda mabalbalinda. Iti biangda, saanda koma met a
mangrikna ta adda pay met laeng ti basnig nga ig-iggamanna. Ti adatna,
iti dayta a kaadda ti inaunana iti maikapat a tukad iti elementaria,
nagginggined iti isla ket nagaluyo. Nadadael ti balayda. Nakibor ti
tukot ti taaw a nangbibiag kadakuada iti nabayag. Idi agkalma ti
aglawlaw, awanen ti makalapanda. Masapul payen a dumanonda iti arubayan
ti Batangas tapno adda makalapanda—banag a saan a praktikal ta ad-adu
pay ti mabusbosda nga igatang iti gas ngem ti gatad ti makalapanda.
Nanindi
iti sigarilio ket nakain-inayad a nangsusop ken nangipug-aw iti asuk.
Iti nagmattideranna a ruangan, winanawananna ti arubayanna a minulaanna
kadagiti nadumaduma a nateng a pagpurpurosanna iti aginaldaw a sidaenna,
ken no kasta a kaaduna, isukatna idiay tiendaan iti bugguong, asin,
asukar, kape, sigarilio, sabon, ken dadduma pay. Impakalay-atna ti
imatangna iti munturod a nangipuestuanna iti kalapawna. Mangngegna met
ti anasaas ti waig iti likudan ti kalapaw a pagkalkalapanna met iti
nayon dagiti nateng nga aginaldaw a sidaenna ken ilakona, ken no
kalabonna, adda maisalikadna a gatad a napia la a kautenna no adda
pakasapulanna.
Manon a tawen nga agbibiag a bukbukodna? Idi awanen
ti makalapanda, awan ti nabalinanda idi ikeddeng ti pamilia ni baketna
nga ilakodan ti basnig. Gapu ta saan a makaanay ti sangkabassit a
talonenna, immawat pay iti sukayenna. Ngem saan a makaanay a para iti
aginaldaw a gastuenda ken pagbasa dagiti annakda. Awan ti nabalinanna
idi impakaammo ni baketna nga agnegosio. Nangala daytoy iti puesto iti
ili ket naglakolako iti no ania la ditan. Indiayana ti itutulongna ngem
kuna daytoy nga ipamaysana ti panagtalonna. Ad-addan a ti asawana ti
nakaipaay kadagiti pinansial a kasapulan ti pamiliada. Iti panaglabas ti
aldaw, umik-ikay nga umik-ikay metten kenkuana dagiti dua a putotna a
lallaki. Nalabit, nasair ti riknana ket inkeddengna ti agsapul iti
sabali a pamastrekan. Agingga a nakadanon iti Batangas City a nagpasada
iti dyip. Ti adatna, nailaw-an a simmurot iti *beerhouse* iti
naminsan ket naidanon ken ni baketna nga adda babaina. Inlawlawagna ken
ni baketna a saan a pudno ngem ad-addan a timmamnay ni baketna kenkuana.
Dina
masinunuo no kaano a nangrugi ti saannan a panagawid iti balayda. Ngem
no saan a mariro, idi madamagna iti balasangna a naawat daytoy nga
iskolar iti maysa a pagadalan iti kolehio idiay Manila. Saan ketdi a
naputed ti komunikasionda nga agama ta tunggal agbakasion, maisiki latta
daytoy ti umay umian iti yanna. Ket gapu ta adda met naur-urnongna a
saggabassit, mayawatanna met latta daytoy iti alawans. Ipapanna a gapu
ta nariingan ti balasangna ti kinasaliwanwan ti biagda, maawatan daytoy
ti sasaadenna.
Uray idi addan trabaho ti balasangna, no makalagip,
umay latta sumarungkar. Ngem manipud idi nadakamat daytoy a nobiona ti
maysa nga Oliver Garcia Tabulog, pinagelannan nga umay. Dina imbaga no
apay. Kayatna idi a paglan ti anakna a makirelasion. Ngem ania ti
ibagana a rason? Kayatna kadi a gumura ti kakaisunan a kameng ti
pamiliana a mariknana a mangipatpateg kenkuana?
Idi marunot ti
sigariliona, inkeddengna ti mangnateng iti dengdengenna a pangaldaw.
Padasennanto met ti mapan mangsangat kadagiti banniitna inton lumamiis
ti darang ni Apo Init bareng adda dimmawi tapno adda ipasidana iti
balasangna ken ti apokona. Mangan kadi ngatan iti innapuy ti apokona?
Kayat ngata daytoy ti digo ti dinengdeng?
Nasayaat met no
makadaw-as ti balasangna sakbay a panawanna daytoy a lugar. Malaksid
ngamin nga ipaspasimudaag ti sigud a taona a mabalin a pagdissuanen ti
maysa kadagiti annakna iti mabiit, mabalin a maluktanen ti pier iti
Bulalacao a pagudaodan dagiti roro a mapan iti Caticlan a kadarapat ti
Boracay. Naamirisna a no rumang-ayen ti ili a yanna, dawatenda metten ti
yaakarna. Sigurado a mabiiten ti panagrang-ay ti Bulalacao. No
mapasamak dayta, umadu la ketdi ti tao. Mabuak la ketdi ti naulimek a
biagna. Sa maysa, namak pay no adda maisar-ong a makalasin kenkuana a
gamat ti intartarayanna a basol? Maal-alimadamadna met ngarud a
nakagtengen iti Kamanilaan ti sigud a *boss*-na.
Kapilitan
nga umakarto manen. Maikamanonton a yaakarna? Addanto kadi manen sigud a
taona a mangidiaya iti di madakdakamat a solar daytoy? Ta dagiti
nagbalin a taona met laeng ti nangidiaya kadagiti temporario a
nagnanaedanna. Idi damo, idiay laeng ikub ti Calapan. Sa nagpauneg iti
ili ti Naujan. Sa iti Pola. Sa iti Pinamalayan. Sa iti Bongabong. Sa iti
Roxas. Sa ditoy Bulalacao. Maam-amirisna itan nga adda gayamen iti
ungto ti Oriental Mindoro. Taaw ti agur-urayen kenkuana no agpauneg pay.
APAGISU
a maibolsa ni Ama Santos ti selponna kalpasan ti yaawag ni Liberty a
nangibagaan daytoy nga asidegdan idi kunam la no lusis dagiti timpuar a
layap iti tangatang. Dina maawatan ti bagina ngem mabibi ta mabibi
lattan a makaamiris iti sasaadenna.
Gapu kadi ta anakna ni Liberty
isu a sangapayangyangan ti pannakaawat daytoy kenkuana? Awan kadi a
talaga ngata ti banag a namagsilpo kadakuada ken Esperanza ta nagbalin
daytoy a nakalamlamiis kenkuana? Wenno gapu ta dina nasungbatan a
nasayaat idi saludsoden daytoy ti kinaasinona?
Saannan a naigawid ti panagluana idi mapasungadanna da Liberty ken ti apokona.
“Ania ti naganna?” Nagraed ta agarubos lattan ti luana a nangmatmat iti apokona a nargaan iti turog.
“Vero, ‘tay.”
“Vero?”
“Pinagtiponmi
ti naganyo ken Oliver. Oliver plus Liberato... Vero,” kinuna ni Liberty
a makalulua metten. Umis-isem daytoy a nangbuya iti nakaan-annad a
panangidennesna ken ni Vero iti barukongna.
**iii.**
*SANA po, Diyos ko, at ‘di ako nagkamali…*
Nanguros
ni Liberty Dinglasan Dela Cruz. Idawdawatna nga agballigi iti
inaramidna, ti panangipakatna iti nabayagen a pinampanunotna a pannubok
iti asawana. Makaisem ta kasla teleserye wenno pelikula. Isu pay ketdi
ti namkuatanna nga agbuya kadagiti teleserye tapno maaddaan iti idea no
kasano a makaipakat iti naballigi a pannubok. Binilinna ni Loida a
katulonganda nga ibaga daytoy a nagawidda iti Mindoro. Pinaikkanna iti
pagilasinan ti asawana tapno ammo met laeng daytoy ti pangsurotanna
kadakuada. Ammona a matarusan dayta ti asawana ta mamati iti kinasidap
ti panunot daytoy.
Inur-urayna met daytoy a tiempo nga addan
trabaho ni Oliver, ken naawaten iti sabali a trabaho sakbay a naglusulos
iti agdama a trabahona, tapno saanda a maalangan iti daytoy
pannakaisayangkat ti planona. Plano a nasken nga isayangkatna tapno
matignay ti asawana ket maam-ammona a nasayaat ti kababalin daytoy, ken
kangrunaanna, ti katatao daytoy. Iti ngamin agarup makatawen ket gudua a
panagam-ammoda, no kasta nga agistoria, no saan a basta maikuleng,
yaw-awan daytoy ti saritaan tunggal gay-atenna ti agpalutpot. Dina kayat
a mapasaranda met ti nagpasaran dagiti dadakkelna—a no kua, idukit ti
inana a dina pagtatakkonan ti tao a dina am-ammo ken ti ‘nanggundaway’
iti kinasingpet daydi lilongna tapno maasawa daytoy. Dina maawat dagita a
pammabasol ti inana. Saan a kasta ti pannakaam-ammona iti amana.
Patienna ketdi a kuna laeng ti inana dayta ta manipud saanen a
makapagkalap ti amana, saanen a nakatulong kadagiti paggastuanda. Ngem
ania ngarud ti maaramidan daytoy no pudno met nga awanen ti makalapan
kadagiti baybay ti Mindoro? Ibaga ni inangna a nagbabai daytoy bayat ti
kaaddana iti Batangas City, isu a sinungatna ti amana. Ket inlawlawag
daytoy a pudno a napan nag-*beerhouse* iti naminsan, ngem saan a
pulos a nagbabbabai. Ngem saan a namatpati ti inana. Di inikkan daytoy
ti amana iti gundaway. Iti panagriknana, nagur-uray laeng ti inana iti
rason a pangilangdetanna iti amana ta kinapudnona, awan ti panagayat ti
inana iti amana. Nasakit para kenkuana dayta—a timmao nga awan ayat iti
biang ti inana. Ngem dina met ketdi rikna ti rikna ti inana.
Nupay
mabalin nga agpada ti amana ken ti asawana a nalimed a tattao,
maisapatana iti batogna a langit a patpatgenna unay ni Oliver. Dina ammo
no ania ti makaigapu. Nalabit, dayta ti ibagbagada a milagro ni ayat.
Malaglagipna ita ti damo a panagam-ammoda ken lakayna. Iti intalek ti trabahona nga *information campaign* ti ahensiana, ni Hermano Constantino ti nasapulanna a *translator* ti *leaflet* nga
iwarasda. Isu ti pinilina ta isu ti kalakaan iti singir. Ti ketdi
nakasdaawanna, idi agkitakit daytoy a mapan iti mismo nga opisinada ta
masapul a personal ti pannakai-*release* ti tseke a kas bayad ti panagipatarus daytoy. Indawat daytoy nga ikkan laengen daytoy iti *authorization* ta isun ti mangala iti tseke sa idepositona iti *account* daytoy.
Ket nasdaaw idi ibaga daytoy ti mainagan iti tseke: Oliver Tabulog. Idi
naidepositonan ti tseke, inyawis daytoy ti panagkitada a kas pagyaman
kano daytoy. Daydi a panagkitada ti nanipudan ti ayan-ayatda.
Malagipna
ita nga idi imbagana iti amana nga addan nobiona, inur-urayna a yawis
koma daytoy ti panangikuyogna ken ni Oliver. Ti adatna, ad-adda ketdi a
saan a kinasarsarita daytoy maipapan iti lalaki nga ay-ayatenna.
Impapanna a makagura ti amana. Ad-addan a nagbain iti amana idi nagsikog
a dida man laeng nagkasar iti simbaan ken Oliver. Saan met a pinatgan
ti amana ti awisna idi nagkasarda ken Oliver iti sibil. Dina ammo no kas
iti inana ken dagiti dua a kakabsatna a masuron la unay ta immuna kano a
nasikogan sakbay a nagkasarda. Isu a kayatna koma metten nga agkasardan
ken Oliver iti simbaan tapno maipakitana a saan a nagriro ket adda
latta kredibilidadna a mangipetteng iti amana iti kankanayon a dawatna
nga agsubli koman daytoy idiay balayda idiay Wawa, Calapan City,
Mindoro.
Nariing ti panagduaduana iti katatao ti amana idi
umun-unegen ti relasionda ken Oliver. Adda dagiti saguday ni Oliver a
nakitkitana iti amana. Kas iti panangliklik daytoy a mapagsaritaan ti
kinaubingna, wenno dagiti nagannak ken kakabagianna. Mapampanunotna pay
ketdi a nalabit, inkeddeng ni Apo Dios a ni Oliver ti kagasatna tapno
ad-adda a maawatanna ti amana, wenno nalabit, inted ni Apo Dios ti amana
tapno ad-adda a maawatanna ti agbalin a kagasatna iti daytoy a biag. Ta
mamati nga iti daytoy a biag, adda naisangrat iti tunggal maysa. Ngem
talaga ngata a saan a da inang ken tatangna ti pudno nga agkagasat?
Nagsennaay. Nalabit, saan laeng a makapagsarita a nasayaat dagiti nagannakna. Ket dayta ti dina kayat a mapasaranda ken Oliver.
Ngem
mangrugin a mapukawan iti namnama. Maikadua nga aldawen sipud
simmangpetda ken Vero ngem awan ti tagiurayna a naimbag a damag manipud
ken ni Mang Julio. Sigud a tao ni tatangna ni Mang Julio ket naimbag ta
nayat daytoy a mangtulong kenkuana. No saan, napilitan koma a napan
nakisao kadagiti kakabagianda a manguray iti isasanglad ni Oliver. Apo,
iturongmo koma iti nasayaat a dana ni Oliver, naitanamitimna.
Manipud iti yanna a bassit a salas ti kalapaw, naimdenganna ti amana a mangpatpaturog ken ni Vero iti laem.
*Lallallay, lalay-lalay/ Lalilay, lali-lalay...*
Kasla
naim-imdengannan daytoy a lallay ti amana. Ngem dina masinunuo no ania
daytoy ta awan met kadagiti kannawidan a kantada a Tagalog.
Naburburtiaan idi malagipna a kasla inus-usar metten daytoy ni Oliver a
nangpatpaturog iti anakda.
Binidingna ti kopia ti *Layag* a napan ginatang ti amana idi nadakamatna nga agtrabaho ni Oliver iti nasao a magasin ken isu ti mannurat a Hermano Constantino.
“Apay a dina inusar ti pudno a naganna?” sinaludsod itay ti amana.
“Nalabit...”
kinunana ket apagapaman a napasarimadeng a nangkarawa iti isungbatna.
Nadakamat idi ti asawana nga adu metten dagiti nalalatak a *creative writer* a nagus-usar iti *pen name.* Kas ken ni Mark Twain. Ngem kadagupan dagiti mannurat itan iti
Filipinas, pudno a nagan dagitoy ti us-usarenda. “Nalabit, kua, ‘tay,
kasla kadakayo siguro a dina kayat nga ibunannag ti personal a biagna…”
Apagapaman
a nagbabawi iti naisawangna. Ta kasla natukkawan iti uleg ti amana. Sa
kellaat a nagrason daytoy a mapanna itulod iti indayon ni Vero.
Tineksan manen ni Liberty ni Mang Julio. Ngem awan latta ti naimbag a damag a mapasangpetna.
MAGAGARAN ni Liberty a mangtantannawag kadagiti sumungad a *mini-bus* iti terminal ti Bulalacao. Agalas siete iti agsapa itay nagteks ni Mang
Julio nga adda lalaki a naisar-ong iti balayda iti Wawa. Pagimbaganna
(ken pagdaksanna), saan nga inawat da inangna ken dagiti kakabsatna ket
impatuldo ni Mang Julio ti yanda.
No awan ti nakaibayagan ti *mini-bus* a nagluganan ni Oliver, no nakalugan a dagus iti alas siete, apagisu
nga iti daytoy apaglabes nga alas dos iti malem ti sangpetna.
Kurangna la nga ilagtona ti ragsakna iti inaramid ti asawana. Agyamanak, Apo, pasaray maitanamitimna.
Madamdama pay, dumsaagen ni Oliver iti simmangpet a *mini-bus.* Saanen a nakaibtur ni Liberty ket tinarayna a napan inarakup ti asawana.
**iv.**
“NAPUDNOAK ken ni Liberty, sir. Kas pammaneknek, adtoy nga aklonek ti amin-amin maipapan iti kinataok...”
Punas
a punas iti luana ni Liberty a mangim-imdeng iti salaysay ti asawana.
Malmalmes ketdi ti riknana ta daytoy ti sungbat ti asawana iti kiddawna a
panangyam-ammo daytoy iti kinataona, kas sungbatna met iti saludsod ti
asawana no ania ti masapul nga aramiden daytoy tapno agawiddan ken Vero.
Bayat ti panangim-imatangna iti asawana a makalulua nga agis-istoria,
iti panagriknana, in-inut met a maluklukaisan ti nadarisay a kinatao
daytoy iti imatangda ken amana.
Ikagkagumaanan met ni Ama Santos a
di mayanud ti riknana. No adda la koma pannakabalinna, lumneden iti
yanna. No apay ketdi nga iti kinaadu ti tattao iti lubong, adda pay
laeng makatunton iti yanna a mangiparupa kenkuana no kasano ti
kinaulpitna, no kasano a nagbalin a paset ti pannakarakrak dagiti biag, a
nairanrana pay met nga ay-ayaten ti balasangna, nga ama ti umuna nga
apokona? Pudno a Mannakabalin ti Namarsua ket maipamuspusan tapno
maamiris ti tunggal parsua nga iti kaano man, saanto a maitarayan ti
ikkis ti konsiensia.
No mabalin la koma, iparintumengna ti dumawat
iti pammakawan iti daytoy tao a ti kinapimanna, dakkel ti nagbalin a
pasetna. Ngem naamirisna iti kinabayagnan nga agbibiag iti
panagpampammarang nga adda dagiti bambanag a mabalin nga italimeng iti
kasusulinekan a paset ti kaunggan agpapan pay daytoy ti ad-adda a
mangipaidam kenkuana iti kinatalinaay.
Kalpasan a makapagistoria
ni Oliver, nabayag nga awan ti nagun-uni kadakuada. Uray idi
mapagnadnaden ti panagsaibbek ken panagluada.
Naimayeng ni Ama Santos idi agtimek ti balasangna: “’Tay, ania ti makunayo?”
Nagsay-a
ni Ama Santos tapno mapalag-anan ti barukongna. Maamirisna a kasla
minaysaan ti balasangna. Ngem ania ti aramidenna? Sidirenna ti tao a
nabatbatin a makaawat kenkuana? Nagsay-a manen.
“Oliver, barok,”
nagraed ti lakay, “kas kalawa ti taaw ti panagyamanko ken panagrukbabko
kenka ta gapu iti panagayatmo kada Liberty ken Vero, kinabaelam nga
inuksob ti katataom kadakami. Ket, wen, annakko, itedko kadakayo ti
pammendisionko. Kasta met a dumawatak iti dispensar... ta iti
panagriknak, awan ti pannakaikarkarik nga agbalin nga amayo gapu iti
kinapimpimanko a pinarsua.”
ITI parbangon ti Domingo bayat ti
panagrimat ken panaglumen dagiti naruay a layap, imbagnos ni Ama Santos
ti pamilia ti balasangna iti nasipnget a dana nga agturong iti igid ti
kalsada a pagurayan dagitoy iti *mini-bus.*
Iti napalabas a
rabii, kinuna ni Liberty a no dina kabaelan ti makipagnaed idiay Wawa,
idawdawatda a mapan koma makipagnaed kadakuada idiay Kamanilaan, tapno
aywananna ni Vero.
“Pakaidayawak, annakko,” kinunana. “Iti umno a tiempo, umayakto iti sidongyo.”
## **i.**
*TINIMBANG ka ngunit kulang. Daksanggasat.*
Dagus a nalasin ni Oliver Garcia Tabulog a surat ni baketna daytoy iti *notepad* a naipigket iti rikep ti *ref*, ket dinan naamiris a naadaw daytoy iti paulo ti damo a pelikula ni Christopher De Leon.
Ta maburiboran. Saanna ngaminen a makontak ti selpon ni baketna ken saan a simmungbat daytoy iti *email* ken
Friendster. Dinan nasangpetan daytoy ken ti anakda a mano laeng a
bulanna. Immawag itay iti opisina ni baketna ket kuna ti nakasaona,
indatagen daytoy ti surat ti panaglusulosna.
Nagtugtugaw ken
nagmulmulengleng bareng mapagkalmana ti saanen a makaidna a riknana ket
makapagpanunot a nasayaat iti aramidenna. Sakbay ngamin a simrek iti
opisina itay agsapa, indukit manen ni baketna ti panagkasarda iti
simbaan. Mabain kano ngamin daytoy kadagiti katrabahuanna ken kadagiti
nagannak kenkuana, nangruna iti amana, a sibil laeng ti nagkasaranda.
“Ti rigatna kenka, pampanunotem ti makuna dagiti tao ngem dimo
pampanunoten ti kasasaadtayo,” dina naaluadan a kinuna itay. Agpadada a
naklaat ken baketna iti naisawangna. Naklaat ta no mabalin, dina kayat a
masairna ni baketna. Nalabit, ti panangisawangna iti makasair ti
nakakellaatan met ni baketna.
“Ad-adda a dimo pinanunot ti kasasaadtayo... ti kasasaadko,” kinuna la ket ngaruden ni baketna. Sa bulonnan a nagsangit.
Nadagsen
ti rikna ni Oliver a simrek iti trabahona. Kayatna koma a marisut nga
umuna ti parikutda nga agassawa. Ngem masapul met a saan a maladaw a
sumrek. *Probationary* ngamin. Mano nga aldawna pay laeng iti
daytoy kaunaan a makuna a regular a trabahona. Kalpasan ti panagturposna
iti kolehio, agingga iti maipasngay ti anakda ken baketna,
panagipatarus, panagedit, panagsurat iti bitla, panagsukisok ken dadduma
pay a trabaho a masapul nga aramiden iti bukod nga oras ken bukod a
lugar ti pagsapulanna. Masuportaranna met ti bukodna a biag. Ngem iti
panagsikog ni baketna, a nagtungpal iti pettat a panagkasarda iti hues,
masapul a maaddaanen iti natalged a trabaho ta kurang ti sueldo ni
baketna no kalikagumanda a natalged ti lubong a mariingan ti anakda.
Saan
a dagus a nakapagsapul iti trabaho ta nagnumuanda nga agassawa a
tarabayenna pay laeng ni baketna iti panagsikog daytoy agingga iti
panaganakna. Pagimbaganna, imman-anam ti gasat ta idi agkarayamen ti
anakna, isu met ti panangidiaya ni Mister Juanito Lucas, ti editor ti *Layag* a pagsursuratanna nga aglinawas a magasin iti Tagalog, ti panagkamengna
iti editorial. Para kenkuana, nalaka laeng dagiti obrana: ag-*proofread* iti linaon ti magasin, ag-*follow-up* kadagiti kolumnista, agisagana iti binulan a *payroll* dagiti *contributor*, agedit iti sumagmamano a kolum ken artikulo iti *showbiz*,
mangpunno iti panid para kadagiti tattao ken pasken, agadaw kadagiti
damag a makatulong iti aginaldaw a panagbiag, ken agaramid iti linawas a
*horoscope* babaen ti *pen name* nga Almira Khan.
Napanunotna ti dumawat iti dispensar ken ni baketna. Apaman a naka-*time-in* itay
iti opisinada, dagus nga immawag iti opisina ti asawana. Ngem
naglusulos met gayamen. Nasayangan ta tallon a tawen ni baketna iti
dayta a departamento ti gobierno kalpasan ti panagtrabaho daytoy iti dua
nga NGO apaman a nagturpos. Nupay saan pay a regular ken masansan a MOA
ti aytem daytoy, uray kaskasano, mangnamnama a kanayon a mapabaro ti
kontratana. Ita ta naglusulosen ni baketna, kayatna a sawen, ti laengen
binulan a sueldona ti pangnamnamaanda.
Nalagipna la ket ngarud a binukitkitan iti *backpack*-na ti kaaw-awatna a *payslip* a namarkaan iti “Second Half Payroll-January 2006.” Mayanayda ngata ti
nasurok la a pito ribu a sueldona iti makabulan? Koma no ipangag met ni
Presidente Arroyo dagiti aktibista a mangidawdawat a maingato iti siento
beinte a pisos ti minimum a sueldo iti tunggal aldaw. Pagkaserada pay
laeng, mapanen ‘ta tallo ribu. Kasanon ti bayad iti koriente, danum,
kanenda, gatas kada masapsapul ti anakda, ken dadduma pay a paggastuan?
Itay dinan makontak ni baketna, im-impennan a dina masangpetan iti kaserada. Saan a nagbiddut.
Nagsennaay. Nalagipna nga awagan ti susuelduanda nga *stay-out* a para aywan. Nadaras met a nakontakna daytoy. Ngem daksanggasat ta
kuna daytoy a nasapa a pinagawid ni baketna ta nagawidda idiay Mindoro.
Sinaludsod pay daytoy no apay a saanda a kadua.
Kasla naadasan iti
pigsa a nagtugaw. Inappupona ti rupana sa immanges iti nauneg a
nagbanag a nakabambantot a sennaay. Naalay-ayan ti pannakaburiborna ngem
nalawag ti napasamak: naglayas ni baketna. Damo nga inaramid ni baketna
ti kastoy. Ita pay met ta addan anakda. Dina ninamnama a kasta ti
kakaro ti panangawat ni baketna iti nasaona.
Inkeddengna a mapanna suroten dagiti aginana uray ta ammona met ti adresda idiay Mindoro.
Ngem nagmulmulengleng man met laengen idi agangay. Mano ti gastuenna a mapan? Sa awan pay *leave credit*-na. Saan a makabiahe a dagus. Makaawidto laeng inton pangngaldaw ti Sabado ta *half-day* ti serrekda; *dayoff*-na
met iti Domingo. Mierkoles inton bigat a panagiserrada iti maysa nga
isyu ti magasin. Kayatna a sawen, mabayag pay sa masukonna dagiti
aginana. Anianto man ngatan ti makuna dagiti nakaikamanganna?
SAAN
a mapagsusurot ni Oliver dagiti aramidna. Kasla agtatapaw ta
parparawpaw ti turogna iti napalabas a rabii. Karkarna ti kinaadu dagiti
rirona kadagiti sinuratna ken dagiti napalusotanna iti panag-*proofread*-na. Nadlawna a naburburtiaan ni Mister Lucas ken ti maysa pay a kaduada iti *editorial.*
Mabalin
a gapu ta adalemen a rabii idi nalpasda ti magasin, iti agsapa ti
Huebes, a linagidaw ni Mister Lucas. Nasingeden daytoy kenkuana sipud
pay idi mangrugrugi nga ag-*contribute* iti magasin kadagiti
salaysay, daniw, ken ababa a sarita, sa isu pay ti maysa iti
sangsangaparis a nanganak kadakuada ken baketna idi agkasarda iti hues,
ket impudnona ti pakaburiboranna. Saanen a mabilang ti panangikamangna
iti personal a parikutna ken ni Mister Lucas gapu iti kinaawan ti makuna
a pamiliana a pagpabalakadanna.
Pagimbaganna, kinuna ni Mister Lucas iti Tagalog: “Alaem daytoy *digicam.* Agalaka iti adu a retrato sa kapsionam iti makaawis. Mangsuratka iti di nababbaba ngem tallo a salaysay. Aramidenta nga *official business* ti biahem. Uray Luneston nga agpakitaka ditoy. Uray ta naka-*time-in-*kan, padasemon a leppasen iti agmalem dagiti pannakabagim iti daytoy sumaruno nga isyu.”
Napalalo
a ragsak ken yaman ni Oliver. Immabot iti agarup alas dies iti rabii a
nangaramid kadagiti nasken a leppasenna. Gapu ta masapul ti
panangimutektek iti aglawlaw ken kadagiti kababalin dagiti tattao,
inyudina nga inaramid ti *horoscope*. Iti maikasangapulo ket dua
ken maudi a ‘gasat’ a nairanrana a pakaibilangan ni baketna nga
agkasangay iti arinunos ti Disiembre, insuratna iti Tagalog: “Capricorn
(Disiembre 21- Enero 19). Marisut ti maysa a parikut babaen ti
panangipangruna iti pagimbagan dagiti patpatgen iti biag. Ngem kas iti
maysa a natadem a talunasan, masapul ti pannakapitpit iti pasnaan ken
pannakasubok iti apuy ken iti nalamiis a danum tapno masigurado a
makipinnaut iti panawen. Agbalinka a rangtay iti ‘pannakikappia’ dagiti
patpatgem iti biag iti napalabasda ket gapu iti daytoy, maibilang a sika
ti mangitunda kadakuada iti wayawaya—no di man sika a mismo ti
wayawayada.
IDI rugianen ni Oliver ti agempake, kellaat a
timmingra iti imatangna dagiti bambanag iti kaserada: dagiti naglalaok
nga alikamenda ken baketna ken ti anakna. Maisupadi kadagiti saanen a
mabilang a panagempakena ta panawanna ti disso a yanna ket mapan iti
baro a disso, iti daytoy a gundaway, sumkad ti riknana. Nalabit, gapu ta
mangnamnama nga agawidda a sangapamilia iti daytoy a disso.
Kas ketdi kadagiti immun-unan a panagempakena, insaganana ti nairuamnan a maysa *backpack* a naglaon iti sumagmamano a paris a lupot, gisigis, naruay a *diskette* a yan dagiti sinuratna, ken ti sangalawas a tubong a bulo a yan ti
sumagmamano a nalukot a papeles. Idi yawat daydi tatangna ti nasao a
tubong iti daydi panagrubuat daytoy a mapan sumuknal iti Ilokos, ti
laeng sertipiko ti pannakaipasngayna ti linaonna. Mabibi ta mabibi manen
a makalagip iti daydi amana. Imbes a ti amana ti napasangpetna,
nakaam-ames ketdi a damag: naipalnaaw iti mismo nga arubayan ti ulitegna
a nagdagusanna idiay Ilocos Sur. No apay ketdi a nagawid pay laeng
idinto a nadakdakamat daytoy a ti panagkamangda iti Villa, Santa
Teresita, Cagayan a yan ti dadduma a kakabagianda, gapu iti
panangliklikda kadagiti kabusorda gapu iti pannakaipasungalngal daydi
lilongna iti politika.
Immanges iti nauneg sa timmangad. Maysan
nga ama, addan bukodna a pamilia a masapul nga ikalakagna. Saanen a
masapul a maregreg dagiti luana kadagiti saem iti napalabas.
Naglabasannan ti kinakuspag ti babai nga agsiuman kenkuana nga
intartarayanna ket nagkamang iti kombento a nagpaayanna a kas sakristan;
nabaelannan a salakniban ti bagina manipud iti panagderrep iti lasag
dagiti ‘adipen’ ti simbaan; napalabesnan dagiti saanen a mabilang a
pannakamalmaltratona bayat ti panagbasa-panagtrabahona; nakaaddangen
kadagiti sumagmamano a pannakasugat ti pusona gapu iti ayat a
nasumokna—sakbay a dimteng ni baketna—a ti babai, para laeng iti
panagimas... Wen, adun a rigat ti inibturanna ket masapul a saanen nga
aglua; masapul a saanen nga aglupoy ti riknana.
Iti
pannakigasanggasatna iti Kamanilaan, naamirisna nga amin, temporario
laeng iti daytoy a lubong—a ti kaaduanna, apagkirem, awandan. Saan a
nagbayag kadagiti nagnaedanna ken kadagiti nagtrabahuanna a
pinangnayonna iti pagbiagna bayat ti kinaiskolarna iti Polytechnic
University of the Philippines. Kasta met a nasukansukat dagiti nagbalin a
pagayamna; ken kadagiti nagbalin a karelasionna, a kaaduanna,
pinamedpedna laeng iti waw ti lasag.
Uray idi damoda ken baketna,
impagarupna a kas kadagiti immun-una, temporario laeng. Nalabit gapu iti
imas, saan a dimlaw a kalpasan ti damo a panaginnayatda, nasunotan sa
nasunotan manen, agingga a nagsikog daytoy. Kabaelanna koma a tallikudan
no saan a binagbagaan ni Mister Lucas—a masapulna ti maysa a tao a
makuna a pagtaenganna, ta no saan, saanto a pulos a makarikna iti
talinaay ket agnanayonto nga agkurang no di man kawaw ti biagna.
Nalabit, gapu iti kalikagumna a mapennek koma metten ti kaungganna,
tinungpalna ni Mister Lucas. Ket inkallaysana ni baketna. Iti hues.
Ti
adatna, idi inkeddengna a takderanna ni baketna ken ti agbalin nga
anakna, isu metten ti idadateng dagiti parikut a ti panangliklikna
kadagitoy, kaipapanan ti panangliklikna kadagiti aginana. Umuna a
kangrunaan, ti panangraut ti ina ken dua a kakabsat ni baketna iti sigud
a kaserana ket pinagsasawanda iti di malamlamut ti aso—dina kano man
laeng rinespetar ni baketna a sinikoganna idinto nga empleado ti
gobierno. Maikadua, ti naynay a panagparparikutda iti kuarta ken baketna
gapu iti pettat a panagsikog ni baketna. Maikatlo, rimmasay dagiti
mapasangpetna a trabaho ket bassit-usit ti mayawatna ken ni baketna. Ti
biagna a sigud a kasla nakalaglag-an a bulong a kabaelanna nga iturong
iti sadino man a pangitayaban ti angin, nagbalin a kasla nakabambantot a
lubong a naidisso kadagiti abagana, nga iti kanito nga agriro wenno
aglulok dagiti tumengna, matnag ti lubong ket maburburak.
Inruarna
dagiti papeles. Binidingbidingna dagitoy sa sinaggaysana met laeng nga
inserrek: ti sertipiko ti pannakaipasngayna; ti diplomana iti kolehio;
ti nagkasaranda ken baketna; ken ti sertipiko ti pannakaipasngay ti
putotna.
NAKAMAKAM ni Oliver ti maudi a biahe ti bus a mapan iti
pier ti Batangas iti terminal daytoy iti Buendia. Kinapudnona, adu ti
bakante a tugaw ken nagur-uray pay. Nalabit, mangnamnama ti drayber ken
ti konduktor a mapunno ti bus.
Namrayanna ti timman-aw iti tawa ti
bus. Pudno a saan nga agin-inana ti siudad. Adda latta dagiti aglabas a
lugan. Adu dagiti aglaklako.
Pinangyaw-awanna daytoy iti
panangsunson manen dagiti saludsod iti pispis ken nakemna. Kakaasi a
nangtiptiped iti panagluana. Mauman a mangsungat manen ken ni Apo Dios
iti kararagna a kasla pannakisarsarita laeng iti nauneg a gungugong a
tunggal agsao, ti maawatna a sungbat ket ti allangogan ti timekna.
Kaanonto ngata met a mauma dagiti parikut a mangatipil kenkuana?
Addan
iti kolehio idi limed a nagsukisok ken nagpalutpot maipapan iti
napasamak kada lilongna ken dadduma pay a kakabagianna a pakairamanan ni
inangna, ken ni tatangna. Naammuanna a ni lilongna ti kangrunaan a
saksi iti pannakauram ti dua a balay iti ilida a nagtungpal iti
pannakaibalud ti nabileg a tao nga akin-utek iti daytoy. Ti adatna, iti
pannakawayawaya daytoy kalpasan ti maysa a dekada, isu met ti
pannakamasaker ti pamiliada. Awan ti nasiken a pammaneknek ngem ammo ti
kaaduan nga aramid ti nabileg a tao ti pannakaibalud ni lilongna.
Naimbag ta napan idi imbuya ni tatangna iti peria iti kapitolio ket
saanda a nairaman. Daksanggasat ketdi ta nairaman daydi nanangna a
masikog iti agbalin koma nga adingna. Ipapanna a gapu iti buteng ken
aliaw, nagkamangda ken amana iti Cagayan. Ngem iti no ania ketdi a
rason, idi addan iti maudi a tukad ti elementaria, nagsubli ti amana iti
Ilokos ket daksanggasat ti nagbanagan daytoy.
Bayat ti yaadu ti
ammona ken yuuneg ti panangimutektekna, ad-adda met a naamirisna ti
kinaawan-gawayna no bilang ikeddengna a tuntonen ti hustisia nga agpaay
iti naggapuanna a pamilia. Mano a pisos ken mano a buli laeng ti
katukadna? Dayta ti gapuna a dina pinadas nga usaren ti inleppasna a
kurso a kinaagiwarwarnak. Ta apaman a maam-ammo ti naganna, mamin-ano
laeng a matuntonanda? Apagbiit ket ngata, mainayonen iti listaan dagiti
saan a nasolbar a kaso dagiti napapatay nga agiwarwarnak. Ta ti nagbalin
a kabusor ti pamiliada, ad-addan a bimmileg gapu ta maysan a nabotosan
nga opisial ti gobierno.
Naimbag ta iti panagsuratna iti daniw,
ababa a sarita ken salaysay, nayat ti editorna nga agaramat iti nagan
iti pluma. Nupay kasta, iti panaglatak ti Hermano Constantino, nga
inusarna a nagan, adu dagiti agduadua iti kinaadda ti kasta a tao.
Saan
met ngamin a mapabasol a kadagupan dagiti naglabasanna a
trabaho—dianitor, mensahero, guardia, konduktor, ahente ti seguro, para
demo kadagiti produkto, sekretarial—daytoy kinamannurat ken kanaig
daytoy, kas iti panagipatarus, ti nagirayan ti riknana. Malaksid iti
dayta, nanamnam-ay—nalabit—gapu ta saan a masapul a mapan iti maysa a
lugar tapno maaramidna ti trabahona, ken saan a maibalud iti oras. Iti
pay panagsuratna iti piksion, maipeksana dagiti agsasamusam a karirikna
ken kapanunotanna.
Apaglabes nga alas dose idi agrubuat ti bus.
Nagbanag ti biahena nga umuna a biahe iti dayta nga aldaw imbes a maudi a
biahe koma ti napalabas nga aldaw. Sabagay, nasapa man wenno naladaw a
makagteng iti papananna, ti panangallukoyna ken ni baketna nga agawid ti
pakaseknanna.
Kinitana ti insaganana a pangkitaanna no kasano ti mapan iti lugar ni baketna. Sinukisokna pay iti *internet.* Naimbag
ketdi ta addan Google Maps. Damona ti mapan iti Mindoro—iti Wawa,
Calapan City a nakayanakan ni baketna. Saan met ngamin nga inyaw-awis ti
tunggal maysa kadakuada ti ipapanda iti lugarda. Wenno uray
napagsarsaritaanda la koma. Dida pay ketdi ania a nagsarsaritaan ti
napalabas ti tunggal maysa gapu ta nalabit, nairayoda iti nainlasagan a
rugso iti tunggal maysa. Sa idi nagbungan ti aramidda, ad-adda metten a
ti pakaseknan ti anakda ken ti biagda a kas agassawa ti nakakumikomanda.
Kadagiti sagpaminsan a dida maliklikan a pagsaritaan ti naggapuan wenno
panagubing ti tunggal maysa kadakuada, nakaan-annad ni Oliver kadagiti
impalgakna maipapan kenkuana.
Uray iti panagkasarda iti sibil,
gapu ta agpadada a nasuroken a beinte singko anios ken saanen a masapul
ti pammalubos dagiti nagannak, saandan a nakakumikoman pay a sinapul
dagiti dadakkelda. Immanayen ti sangaparis a ninong ken ninang a
saksi—ni Mister Lucas iti biangna, ken iti biang ni baketna, ti *department head* iti
trabaho daytoy. Nagtulaganda met ketdi ti panagkasarda iti sibil.
Maud-udinton ti panagkasarda iti simbaan, ket isunton ti panangawisda
kadagiti dadakkel ni baketna.
Nangrugi nga idukit ni baketna ti
panagkasarda iti simbaan idi maipasngay ti anakda. Nadakamat daytoy a
tapno adda rason a maawisna ti amana nga umalut-ot iti nasulinek nga ili
ti Mindoro a nagpainganna, a no di mariro, nadakamat ni baketna nga iti
Bulalacao.
Apay ngata nga agpayso a nagpaing ti ama ni baketna
iti nasulinek a lugar? Napalingaling ta iti dayta laeng a kanito a
naamirisna a parparawpaw a talaga ti ammoda ken baketna iti tunggal
maysa.
NAGLAMIIS ti sibubukel a bagi ni Oliver idi dina
masangpetan dagiti aginana iti naipatuldo kenkuana a pagtaengan ti
pamilia daytoy nga agarup dumna iti katangriban, a ti arubayan a
nagpatinggaanna, saplisaplidan ti naapgad nga angin ken tapliatapliakan
ti nupay saan a napigsa, saan met a mauma nga allon. Iti laksid ti
pannakakumikomna iti parikutna, naisallin iti panunotna a simnek no
yanna ti sabangan wenno ‘wawa’ ta kasla met gagangay nga igid ti baybay a
no pagibasaran ti kinaadda ti tangrib, nabato la ketdi ti pagpaspasagan
dagiti allon.
Kunam la no adda naggugubal a bao iti barukongna
idi kasla ampo a nagpasgar ti ina ni baketna a nangdamag no ania ti
napasamak. Nagplastar met a kunam no kumabil dagiti dua a lallaki nga
adien ni baketna.
“Pinnauyo ti agassawa, ma’am,” nakunana iti
nababa a timek a dina masierto no naawatanda ta isu met ti naitiempo nga
ididil-ag ti napigsa a dalluyon.
“Aysus! Naitim-ogen, a!” Nangato
ti timek ti katuganganna a babai a nangrimbaw iti ariwawa ti aglawlaw,
iti tenor ti manglalais a kontrabida iti pelikula wenno teleserye.
“Napanunotnan nga awan maganabna iti naiwawa a gabat a kas kenka! Ali,
inka biroken! Ta no saan...!”
Naggiteb ti pispis ni Oliver.
Napanunotna a no mabalin la koma nga adda madadaan a sabali a nataengan
iti aglawlaw, guyodennan a dagus nga ipasango kadagiti kakastoy a
situasion. Wenno apay a dina napanunot a pagpammarangen ni Mister Lucas
nga amana bareng mangikabilangan dagitoy? Ngem mayat ngata ti *boss*-na nga agulbod?
Dina
mapanunot no kasano nga agpakaasi a kas kadagiti eksena iti pelikula
wenno teleserye. Ket awan ti sabali a mabalinna nga aramiden no di ti
tumallikud.
Iti itatallikudna, nalagipna ti surat ni baketna: *Tinimbang ka ngunit kulang*. Ti itatallikudna, kaipapanan metten ti panangisukona iti daras koma a panagkappiada nga agassawa.
Pettat
a nagsardeng ken napamuttaleng. Kayatna met a talaga a makita dagiti
aginana. Ngem napananda? Ket inkeddengna ti agsubli. Padasenna ti
agpakaasi iti katuganganna ken kadagiti kakayongna iti uray sangkabassit
a palnaad no yan dagiti aginana.
Ngem awanen dagitoy iti disso a
nagsasaritaanda. Nakatrangkan ti ridaw idinto a nakaserra latta dagiti
tawa ti impapanna a balay dagitoy.
Idi agangay, rinimbawan ti
ungor ti traysikel ti ungor iti aglawlaw. Nagpainayad daytoy agingga a
nagsardeng iti batogna. Dimsaag ti agkabannuag a drayber.
“Mapanka dita?” Napasig ti timek daytoy iti Tagalog bayat ti yaasidegna.
Nagtung-ed ni Oliver. Sa nagngilangil.
“Ni Liberty ti masapulmo?” inamad ti lalaki ket naburburtiaan ni Oliver.
“Awan kano...” nagraed, “awan kano… ni baketko.”
“A, sika ti asawa ni Liberty? Siak ni Julio, taonak idi ni tatangna, idi agbasbasnig pay. Mang Julio, kunam lattan.”
Timmalged
ti rikna ni Oliver. Immaddang ti lalaki a nangidiaya iti dakulapna.
Naawatanna ket inawatna. Nairut ti petpet ti nakersang ken napuskol a
dakulap daytoy. Nasiputanna ti panangtaldiap daytoy iti nakaserra a
balay. Iti nababa a timek, kinunana: “Nairanrana a nailuganko da baketmo
ken ti anakyo idi simmangladda ditoy... idi malem ti Martes, no diak
mariro. Nagdardarasda a nagpaitulod iti terminal ti *mini-bus* a mapan Bulalacao. Naimbag ta naabotanda ti *last trip*.
Kunana a diak kano ibagbaga kada nanangna. Ngem ibagak kano iti lalaki a
mangsapul kenkuana... nga impapanko nga asawana, a, ta adda metten
ubbana nga ubing. Ket sika dayta a lalaki, di kadi?”
Nagtung-ed ni Oliver.
“Kitaem laeng met ti gasat...” Nagkatawa ni Mang Julio.
Naisursurot
ni Oliver a nagkatawa. Nadlawna a nairayok ti riknana ket
inkagumaananna a tiniped ti pannakaluyana gapu iti ragsakna a nakaammo
iti yan dagiti aginana.
**ii.**
*TATAY, si Liberty ito. Baro a number-ko. Umaykami dita i’toy apokoyo.*
Inulit
ni Santos Tadios Tabasan a binasa ti Tagalog a teks ni Liberty nga
inauna nga anakna. Lepleppasda a nagsarita ta immawag daytoy kalpasan ti
sumagmamano a minuto a napasangpetna ti nasao a teks. Pinatalgedan ti
balasangna ti inteks daytoy. Imbagana pay nga urayenna ida iti kalsada
ta amangan no adalemton ti rabii no sumangpet ti bus a naglugananda.
Impasingked pay daytoy a saanda a kadua ti manugangna a ni Oliver Garcia
Tabulog a kas man ibagbaga daytoy nga awan ti rason tapno agkitakit.
Dina
masinunuo ti marikriknana—no maragsakan wenno saan—iti naammuanna a
saan a simmurot ti manugangna. Maragsakan ketdi gapu ta makitana met
laengen ti umuna nga apokona. Ngem no kasta nga umappayaw iti panunotna
ti manugangna, sunsonen ti dina mailawlawag a di pannakaidna ken
sidduker a nangsallukoben kenkuana sipud impakaammo ti anakna a
nakinobio iti daytoy a tao. Daytoy met ti dina maibuksilan a rason iti
anakna no apay a naynay ti panagrasonna no kasta nga ipasimudaag daytoy
ti yaayda iti yanna. Gapu ta nalawag iti lagipna a Tabulog daydi kapitan
a nagbalin a kangrunaan a saksi kontra ken ni Vicencio Avila a sigud a *boss*-na
idiay Ilokos. Agpayso nga adu ti tattao iti lubong. Ngem saan ngata a
naggapu daytoy nga Oliver Tabulog iti daytoy a pamilia a kanaig ti rason
ti panagpaingna ditoy?
Agingga ita, kitkittiban ti panagbabawi
no apay a naipasungalngal iti kasta a dana ti biag. Tuduenna ketdi ti
rigat ti biagda idi iti Ilocos Sur. Nagpaay a babaonen ti Pamilia Avila.
Agingga a nagbalin a badigard ti baro a ni Vicencio Avila. Isu ti para
isayangkat kadagiti kalokuan daytoy. Nagbalin a kasla nuang a
nataldengan a maiturong iti amin a pagayatan ti amona. Uray kasla
agbaliktad dagiti lalaemna tunggal makaaramid—iti ipaaramidda—a babak,
awan maaramidanna tapno makawayawaya. Awan gawgaway ti kaamaanna. Awan
nabalinanna uray idi pinasindianda kenkuana ti tambubong a mitsa ti
pannakauram ti dua a balay a nakatayan dagiti kameng ti pamilia a
kangrunaan a kabusor ti Pamilia Avila. Ta idi agtatapuak dagiti kameng
ti pamilia, pinaratupotda pay dagitoy.
Ti adatna, natangken met ni
Kapitan Tabulog. Intudo daytoy ni Vicencio Avila nga utek ti
nakaam-ames a krimen. Ket idi marugianen ti pannakabista ti darum,
saggaysa metten a nalikidar dagiti kakaduana a badigard. Kadakuada nga
innem nga asideg ken ni Vicencio, isuna laeng ti saan a naipakni. Babaen
ti balakad ti amana, dinagdagusna a pinanawan ti Ilokos—ken ti
pamiliana ken ti kinataona.
Idi simmanglad iti ili ti Calapan iti Mindoro, maysan a baro a tao. Isunan ni Liberato Dela Cruz.
Ngem
saan a kas kalakana ti panangirugina iti baro a biagna. Naritur ti
bagina kas kargador iti pier. Manmano met a maawis nga agpaay iti basnig
wenno dakkel a barangay a pagkalap ta agkarkarawa met iti tay-ak ti
panagkalap. Idi adda naam-ammona a mannalon a taga-Victoria, naisadsad
iti nasao nga ili a yan dagiti nalalawa a pagtatalonan. Ti adatna,
naruay met dagiti Ilokano iti dayta a lugar. Gapu ta imbagana a
taga-Quezon, masansan a madillaw ti bengngatna nga ag-Tagalog ken ti
kayumanggi a kudilna ken dagiti natadul a pangana. “Kaska la Ilokano,”
kinunkunada.
Iti butengna a mabalin a matuntonan ti gamat dagiti
Avila, nagsubli man met laengen iti pier iti Calapan. Ngem pudno a
maritur ti bagina. Saanna ketdi nga inagal ti adda a kasasaadna nangruna
idi madamagna a naibaluden ni Vicencio Avila.
Pinadasna manen ti
nagtrabaho iti basnig. Ni Isidro Dinglasan ti nakaanus kenkuana a
nangsursuro tapno agbalin a nasiglat ken mapangnamnamaan a trabahador
iti pagkalap a basnig.
Maibagana a ‘paraiso’ ti lima a tawen a
panagtrabahona iti babaen ni Isidro Dinglasan. Naitalek kenkuana ti
kinapangulo ti basnig ta ad-adda a tinaming ni Isidro ti sumagmamano
disso a tatalonen a dagana. Kangrunaanna, atapenna nga ad-adda pay a
kinanunongan daytoy ti panagpaayna iti basnig idi iparipiripna a kayatna
nga asawaen ti inauna a balasang daytoy. Nupay maarus ni Esperanza iti
langa ken isu ti saan a nakaadal kadagiti lima a babbalasang ni Isidro
Dinglasan, ibilang ni Santos a ti yaannugot daytoy a makikallaysa
kenkuana ti pannakabuniagna iti baro a biagna kas Liberato Dela Cruz. No
idiay Ilokos, maibaga a kasla naitsamba a mutit ta limmaksiden iti
kalendario ngem nakaasawa iti apagsagpatna a beinte. Kas subadna iti
Pamilia Dinglasan a nangidiaya kenkuana iti ‘paraiso,’ dinoble no di man
triniplena ti agawana—tapno rumang-ay ni Isidro Dinglasan, tapno
makaturpos iti karera dagiti uppat a kakabsat ni baketna, tinulonganna
pay a nangpasayaat iti talon ken bangkagda.
Tagibida ti maikatlo a putotna idi mabasana iti *tabloid* a nakaruaren iti pagbaludan ti sigud a *boss*-na
nga atapenna a nangipaipakni kadagiti kakaduana. Kellaat a nagsubli ti
panagdadanagna. Sa ad-addan ti siddukerna kalpasan ti sumagmamano a
bulan ta nadamagna ti pannakamasaker ti kaamaan ni Kapitan Tabulog.
Ngem iti laksid daytoy a panagdandanagna, naurnos ti biagna iti sidong ti kaamaan ni Isidro Dinglasan.
Daksanggasat
ketdi ta atapenna a sipud iti pettat nga ipupusay ni Isidro Dinglasan
gapu iti atake iti puso, nangrugi metten dagiti agtataruptop a parikut
ti pamiliana. Iti maysa nga aldaw, nadarudaranna ti nalailo a
pannakisarsarita ti maysa a taona ken ni baketna. Awan met ti
pammaneknekna nga adda maikaniwas a relasion dagitoy ngem sineppeg
lattan ti nakaro nga imon. Nalagipna lattan nga adda dagiti gundaway a
saan a sumurot a tumapog iti baybay ti nasao a taona. Kakaasi a
nangterred iti bagina. Kinasaona ti taona ket impangtana a papatayenna
daytoy no saan nga agawid idiay Masbate. Dina masinunuo no nairanrana
ngem isu metten ti nanipudan ti saanen a panagpagaraw ni baketna
kenkuana. Dita metten a naamirisna nga iti unos ti panagassawada,
nalamiis gayam daytoy kenkuana uray no makiinnayat. Iti maysa a
gundaway, iti panagtakderda iti siledda a nasipnget—nga adda iti
nagbaetanda ti katreda—sinaludsod ni baketna: “Asinoka kadi a talaga?”
Dina malipatan ti langa ni baketna a manuktukod, manidsidir. Inulitna
nga imbaga ti pinarparbona a kinataona. Ngem nariknana, saan a namati ni
baketna kenkuana. Nariknana, manipud idi, saanen a mamatpati ni baketna
kenkuana.
Saan pay a nabayag ti pannakaidulin ti katuganganna,
dinawaten dagiti kakabsat ni baketna a mabingbingayen ti daga ti
pamiliada. Saan nga ania a nalawa ti nabagi ti tunggal maysa. Ngem
pagsayaatanna iti biang dagiti ipagna, addan propesion dagitoy malaksid a
naikamangda kadagiti adda mabalbalinda. Iti biangda, saanda koma met a
mangrikna ta adda pay met laeng ti basnig nga ig-iggamanna. Ti adatna,
iti dayta a kaadda ti inaunana iti maikapat a tukad iti elementaria,
nagginggined iti isla ket nagaluyo. Nadadael ti balayda. Nakibor ti
tukot ti taaw a nangbibiag kadakuada iti nabayag. Idi agkalma ti
aglawlaw, awanen ti makalapanda. Masapul payen a dumanonda iti arubayan
ti Batangas tapno adda makalapanda—banag a saan a praktikal ta ad-adu
pay ti mabusbosda nga igatang iti gas ngem ti gatad ti makalapanda.
Nanindi
iti sigarilio ket nakain-inayad a nangsusop ken nangipug-aw iti asuk.
Iti nagmattideranna a ruangan, winanawananna ti arubayanna a minulaanna
kadagiti nadumaduma a nateng a pagpurpurosanna iti aginaldaw a sidaenna,
ken no kasta a kaaduna, isukatna idiay tiendaan iti bugguong, asin,
asukar, kape, sigarilio, sabon, ken dadduma pay. Impakalay-atna ti
imatangna iti munturod a nangipuestuanna iti kalapawna. Mangngegna met
ti anasaas ti waig iti likudan ti kalapaw a pagkalkalapanna met iti
nayon dagiti nateng nga aginaldaw a sidaenna ken ilakona, ken no
kalabonna, adda maisalikadna a gatad a napia la a kautenna no adda
pakasapulanna.
Manon a tawen nga agbibiag a bukbukodna? Idi awanen
ti makalapanda, awan ti nabalinanda idi ikeddeng ti pamilia ni baketna
nga ilakodan ti basnig. Gapu ta saan a makaanay ti sangkabassit a
talonenna, immawat pay iti sukayenna. Ngem saan a makaanay a para iti
aginaldaw a gastuenda ken pagbasa dagiti annakda. Awan ti nabalinanna
idi impakaammo ni baketna nga agnegosio. Nangala daytoy iti puesto iti
ili ket naglakolako iti no ania la ditan. Indiayana ti itutulongna ngem
kuna daytoy nga ipamaysana ti panagtalonna. Ad-addan a ti asawana ti
nakaipaay kadagiti pinansial a kasapulan ti pamiliada. Iti panaglabas ti
aldaw, umik-ikay nga umik-ikay metten kenkuana dagiti dua a putotna a
lallaki. Nalabit, nasair ti riknana ket inkeddengna ti agsapul iti
sabali a pamastrekan. Agingga a nakadanon iti Batangas City a nagpasada
iti dyip. Ti adatna, nailaw-an a simmurot iti *beerhouse* iti
naminsan ket naidanon ken ni baketna nga adda babaina. Inlawlawagna ken
ni baketna a saan a pudno ngem ad-addan a timmamnay ni baketna kenkuana.
Dina
masinunuo no kaano a nangrugi ti saannan a panagawid iti balayda. Ngem
no saan a mariro, idi madamagna iti balasangna a naawat daytoy nga
iskolar iti maysa a pagadalan iti kolehio idiay Manila. Saan ketdi a
naputed ti komunikasionda nga agama ta tunggal agbakasion, maisiki latta
daytoy ti umay umian iti yanna. Ket gapu ta adda met naur-urnongna a
saggabassit, mayawatanna met latta daytoy iti alawans. Ipapanna a gapu
ta nariingan ti balasangna ti kinasaliwanwan ti biagda, maawatan daytoy
ti sasaadenna.
Uray idi addan trabaho ti balasangna, no makalagip,
umay latta sumarungkar. Ngem manipud idi nadakamat daytoy a nobiona ti
maysa nga Oliver Garcia Tabulog, pinagelannan nga umay. Dina imbaga no
apay. Kayatna idi a paglan ti anakna a makirelasion. Ngem ania ti
ibagana a rason? Kayatna kadi a gumura ti kakaisunan a kameng ti
pamiliana a mariknana a mangipatpateg kenkuana?
Idi marunot ti
sigariliona, inkeddengna ti mangnateng iti dengdengenna a pangaldaw.
Padasennanto met ti mapan mangsangat kadagiti banniitna inton lumamiis
ti darang ni Apo Init bareng adda dimmawi tapno adda ipasidana iti
balasangna ken ti apokona. Mangan kadi ngatan iti innapuy ti apokona?
Kayat ngata daytoy ti digo ti dinengdeng?
Nasayaat met no
makadaw-as ti balasangna sakbay a panawanna daytoy a lugar. Malaksid
ngamin nga ipaspasimudaag ti sigud a taona a mabalin a pagdissuanen ti
maysa kadagiti annakna iti mabiit, mabalin a maluktanen ti pier iti
Bulalacao a pagudaodan dagiti roro a mapan iti Caticlan a kadarapat ti
Boracay. Naamirisna a no rumang-ayen ti ili a yanna, dawatenda metten ti
yaakarna. Sigurado a mabiiten ti panagrang-ay ti Bulalacao. No
mapasamak dayta, umadu la ketdi ti tao. Mabuak la ketdi ti naulimek a
biagna. Sa maysa, namak pay no adda maisar-ong a makalasin kenkuana a
gamat ti intartarayanna a basol? Maal-alimadamadna met ngarud a
nakagtengen iti Kamanilaan ti sigud a *boss*-na.
Kapilitan
nga umakarto manen. Maikamanonton a yaakarna? Addanto kadi manen sigud a
taona a mangidiaya iti di madakdakamat a solar daytoy? Ta dagiti
nagbalin a taona met laeng ti nangidiaya kadagiti temporario a
nagnanaedanna. Idi damo, idiay laeng ikub ti Calapan. Sa nagpauneg iti
ili ti Naujan. Sa iti Pola. Sa iti Pinamalayan. Sa iti Bongabong. Sa iti
Roxas. Sa ditoy Bulalacao. Maam-amirisna itan nga adda gayamen iti
ungto ti Oriental Mindoro. Taaw ti agur-urayen kenkuana no agpauneg pay.
APAGISU
a maibolsa ni Ama Santos ti selponna kalpasan ti yaawag ni Liberty a
nangibagaan daytoy nga asidegdan idi kunam la no lusis dagiti timpuar a
layap iti tangatang. Dina maawatan ti bagina ngem mabibi ta mabibi
lattan a makaamiris iti sasaadenna.
Gapu kadi ta anakna ni Liberty
isu a sangapayangyangan ti pannakaawat daytoy kenkuana? Awan kadi a
talaga ngata ti banag a namagsilpo kadakuada ken Esperanza ta nagbalin
daytoy a nakalamlamiis kenkuana? Wenno gapu ta dina nasungbatan a
nasayaat idi saludsoden daytoy ti kinaasinona?
Saannan a naigawid ti panagluana idi mapasungadanna da Liberty ken ti apokona.
“Ania ti naganna?” Nagraed ta agarubos lattan ti luana a nangmatmat iti apokona a nargaan iti turog.
“Vero, ‘tay.”
“Vero?”
“Pinagtiponmi
ti naganyo ken Oliver. Oliver plus Liberato... Vero,” kinuna ni Liberty
a makalulua metten. Umis-isem daytoy a nangbuya iti nakaan-annad a
panangidennesna ken ni Vero iti barukongna.
**iii.**
*SANA po, Diyos ko, at ‘di ako nagkamali…*
Nanguros
ni Liberty Dinglasan Dela Cruz. Idawdawatna nga agballigi iti
inaramidna, ti panangipakatna iti nabayagen a pinampanunotna a pannubok
iti asawana. Makaisem ta kasla teleserye wenno pelikula. Isu pay ketdi
ti namkuatanna nga agbuya kadagiti teleserye tapno maaddaan iti idea no
kasano a makaipakat iti naballigi a pannubok. Binilinna ni Loida a
katulonganda nga ibaga daytoy a nagawidda iti Mindoro. Pinaikkanna iti
pagilasinan ti asawana tapno ammo met laeng daytoy ti pangsurotanna
kadakuada. Ammona a matarusan dayta ti asawana ta mamati iti kinasidap
ti panunot daytoy.
Inur-urayna met daytoy a tiempo nga addan
trabaho ni Oliver, ken naawaten iti sabali a trabaho sakbay a naglusulos
iti agdama a trabahona, tapno saanda a maalangan iti daytoy
pannakaisayangkat ti planona. Plano a nasken nga isayangkatna tapno
matignay ti asawana ket maam-ammona a nasayaat ti kababalin daytoy, ken
kangrunaanna, ti katatao daytoy. Iti ngamin agarup makatawen ket gudua a
panagam-ammoda, no kasta nga agistoria, no saan a basta maikuleng,
yaw-awan daytoy ti saritaan tunggal gay-atenna ti agpalutpot. Dina kayat
a mapasaranda met ti nagpasaran dagiti dadakkelna—a no kua, idukit ti
inana a dina pagtatakkonan ti tao a dina am-ammo ken ti ‘nanggundaway’
iti kinasingpet daydi lilongna tapno maasawa daytoy. Dina maawat dagita a
pammabasol ti inana. Saan a kasta ti pannakaam-ammona iti amana.
Patienna ketdi a kuna laeng ti inana dayta ta manipud saanen a
makapagkalap ti amana, saanen a nakatulong kadagiti paggastuanda. Ngem
ania ngarud ti maaramidan daytoy no pudno met nga awanen ti makalapan
kadagiti baybay ti Mindoro? Ibaga ni inangna a nagbabai daytoy bayat ti
kaaddana iti Batangas City, isu a sinungatna ti amana. Ket inlawlawag
daytoy a pudno a napan nag-*beerhouse* iti naminsan, ngem saan a
pulos a nagbabbabai. Ngem saan a namatpati ti inana. Di inikkan daytoy
ti amana iti gundaway. Iti panagriknana, nagur-uray laeng ti inana iti
rason a pangilangdetanna iti amana ta kinapudnona, awan ti panagayat ti
inana iti amana. Nasakit para kenkuana dayta—a timmao nga awan ayat iti
biang ti inana. Ngem dina met ketdi rikna ti rikna ti inana.
Nupay
mabalin nga agpada ti amana ken ti asawana a nalimed a tattao,
maisapatana iti batogna a langit a patpatgenna unay ni Oliver. Dina ammo
no ania ti makaigapu. Nalabit, dayta ti ibagbagada a milagro ni ayat.
Malaglagipna ita ti damo a panagam-ammoda ken lakayna. Iti intalek ti trabahona nga *information campaign* ti ahensiana, ni Hermano Constantino ti nasapulanna a *translator* ti *leaflet* nga
iwarasda. Isu ti pinilina ta isu ti kalakaan iti singir. Ti ketdi
nakasdaawanna, idi agkitakit daytoy a mapan iti mismo nga opisinada ta
masapul a personal ti pannakai-*release* ti tseke a kas bayad ti panagipatarus daytoy. Indawat daytoy nga ikkan laengen daytoy iti *authorization* ta isun ti mangala iti tseke sa idepositona iti *account* daytoy.
Ket nasdaaw idi ibaga daytoy ti mainagan iti tseke: Oliver Tabulog. Idi
naidepositonan ti tseke, inyawis daytoy ti panagkitada a kas pagyaman
kano daytoy. Daydi a panagkitada ti nanipudan ti ayan-ayatda.
Malagipna
ita nga idi imbagana iti amana nga addan nobiona, inur-urayna a yawis
koma daytoy ti panangikuyogna ken ni Oliver. Ti adatna, ad-adda ketdi a
saan a kinasarsarita daytoy maipapan iti lalaki nga ay-ayatenna.
Impapanna a makagura ti amana. Ad-addan a nagbain iti amana idi nagsikog
a dida man laeng nagkasar iti simbaan ken Oliver. Saan met a pinatgan
ti amana ti awisna idi nagkasarda ken Oliver iti sibil. Dina ammo no kas
iti inana ken dagiti dua a kakabsatna a masuron la unay ta immuna kano a
nasikogan sakbay a nagkasarda. Isu a kayatna koma metten nga agkasardan
ken Oliver iti simbaan tapno maipakitana a saan a nagriro ket adda
latta kredibilidadna a mangipetteng iti amana iti kankanayon a dawatna
nga agsubli koman daytoy idiay balayda idiay Wawa, Calapan City,
Mindoro.
Nariing ti panagduaduana iti katatao ti amana idi
umun-unegen ti relasionda ken Oliver. Adda dagiti saguday ni Oliver a
nakitkitana iti amana. Kas iti panangliklik daytoy a mapagsaritaan ti
kinaubingna, wenno dagiti nagannak ken kakabagianna. Mapampanunotna pay
ketdi a nalabit, inkeddeng ni Apo Dios a ni Oliver ti kagasatna tapno
ad-adda a maawatanna ti amana, wenno nalabit, inted ni Apo Dios ti amana
tapno ad-adda a maawatanna ti agbalin a kagasatna iti daytoy a biag. Ta
mamati nga iti daytoy a biag, adda naisangrat iti tunggal maysa. Ngem
talaga ngata a saan a da inang ken tatangna ti pudno nga agkagasat?
Nagsennaay. Nalabit, saan laeng a makapagsarita a nasayaat dagiti nagannakna. Ket dayta ti dina kayat a mapasaranda ken Oliver.
Ngem
mangrugin a mapukawan iti namnama. Maikadua nga aldawen sipud
simmangpetda ken Vero ngem awan ti tagiurayna a naimbag a damag manipud
ken ni Mang Julio. Sigud a tao ni tatangna ni Mang Julio ket naimbag ta
nayat daytoy a mangtulong kenkuana. No saan, napilitan koma a napan
nakisao kadagiti kakabagianda a manguray iti isasanglad ni Oliver. Apo,
iturongmo koma iti nasayaat a dana ni Oliver, naitanamitimna.
Manipud iti yanna a bassit a salas ti kalapaw, naimdenganna ti amana a mangpatpaturog ken ni Vero iti laem.
*Lallallay, lalay-lalay/ Lalilay, lali-lalay...*
Kasla
naim-imdengannan daytoy a lallay ti amana. Ngem dina masinunuo no ania
daytoy ta awan met kadagiti kannawidan a kantada a Tagalog.
Naburburtiaan idi malagipna a kasla inus-usar metten daytoy ni Oliver a
nangpatpaturog iti anakda.
Binidingna ti kopia ti *Layag* a napan ginatang ti amana idi nadakamatna nga agtrabaho ni Oliver iti nasao a magasin ken isu ti mannurat a Hermano Constantino.
“Apay a dina inusar ti pudno a naganna?” sinaludsod itay ti amana.
“Nalabit...”
kinunana ket apagapaman a napasarimadeng a nangkarawa iti isungbatna.
Nadakamat idi ti asawana nga adu metten dagiti nalalatak a *creative writer* a nagus-usar iti *pen name.* Kas ken ni Mark Twain. Ngem kadagupan dagiti mannurat itan iti
Filipinas, pudno a nagan dagitoy ti us-usarenda. “Nalabit, kua, ‘tay,
kasla kadakayo siguro a dina kayat nga ibunannag ti personal a biagna…”
Apagapaman
a nagbabawi iti naisawangna. Ta kasla natukkawan iti uleg ti amana. Sa
kellaat a nagrason daytoy a mapanna itulod iti indayon ni Vero.
Tineksan manen ni Liberty ni Mang Julio. Ngem awan latta ti naimbag a damag a mapasangpetna.
MAGAGARAN ni Liberty a mangtantannawag kadagiti sumungad a *mini-bus* iti terminal ti Bulalacao. Agalas siete iti agsapa itay nagteks ni Mang
Julio nga adda lalaki a naisar-ong iti balayda iti Wawa. Pagimbaganna
(ken pagdaksanna), saan nga inawat da inangna ken dagiti kakabsatna ket
impatuldo ni Mang Julio ti yanda.
No awan ti nakaibayagan ti *mini-bus* a nagluganan ni Oliver, no nakalugan a dagus iti alas siete, apagisu
nga iti daytoy apaglabes nga alas dos iti malem ti sangpetna.
Kurangna la nga ilagtona ti ragsakna iti inaramid ti asawana. Agyamanak, Apo, pasaray maitanamitimna.
Madamdama pay, dumsaagen ni Oliver iti simmangpet a *mini-bus.* Saanen a nakaibtur ni Liberty ket tinarayna a napan inarakup ti asawana.
**iv.**
“NAPUDNOAK ken ni Liberty, sir. Kas pammaneknek, adtoy nga aklonek ti amin-amin maipapan iti kinataok...”
Punas
a punas iti luana ni Liberty a mangim-imdeng iti salaysay ti asawana.
Malmalmes ketdi ti riknana ta daytoy ti sungbat ti asawana iti kiddawna a
panangyam-ammo daytoy iti kinataona, kas sungbatna met iti saludsod ti
asawana no ania ti masapul nga aramiden daytoy tapno agawiddan ken Vero.
Bayat ti panangim-imatangna iti asawana a makalulua nga agis-istoria,
iti panagriknana, in-inut met a maluklukaisan ti nadarisay a kinatao
daytoy iti imatangda ken amana.
Ikagkagumaanan met ni Ama Santos a
di mayanud ti riknana. No adda la koma pannakabalinna, lumneden iti
yanna. No apay ketdi nga iti kinaadu ti tattao iti lubong, adda pay
laeng makatunton iti yanna a mangiparupa kenkuana no kasano ti
kinaulpitna, no kasano a nagbalin a paset ti pannakarakrak dagiti biag, a
nairanrana pay met nga ay-ayaten ti balasangna, nga ama ti umuna nga
apokona? Pudno a Mannakabalin ti Namarsua ket maipamuspusan tapno
maamiris ti tunggal parsua nga iti kaano man, saanto a maitarayan ti
ikkis ti konsiensia.
No mabalin la koma, iparintumengna ti dumawat
iti pammakawan iti daytoy tao a ti kinapimanna, dakkel ti nagbalin a
pasetna. Ngem naamirisna iti kinabayagnan nga agbibiag iti
panagpampammarang nga adda dagiti bambanag a mabalin nga italimeng iti
kasusulinekan a paset ti kaunggan agpapan pay daytoy ti ad-adda a
mangipaidam kenkuana iti kinatalinaay.
Kalpasan a makapagistoria
ni Oliver, nabayag nga awan ti nagun-uni kadakuada. Uray idi
mapagnadnaden ti panagsaibbek ken panagluada.
Naimayeng ni Ama Santos idi agtimek ti balasangna: “’Tay, ania ti makunayo?”
Nagsay-a
ni Ama Santos tapno mapalag-anan ti barukongna. Maamirisna a kasla
minaysaan ti balasangna. Ngem ania ti aramidenna? Sidirenna ti tao a
nabatbatin a makaawat kenkuana? Nagsay-a manen.
“Oliver, barok,”
nagraed ti lakay, “kas kalawa ti taaw ti panagyamanko ken panagrukbabko
kenka ta gapu iti panagayatmo kada Liberty ken Vero, kinabaelam nga
inuksob ti katataom kadakami. Ket, wen, annakko, itedko kadakayo ti
pammendisionko. Kasta met a dumawatak iti dispensar... ta iti
panagriknak, awan ti pannakaikarkarik nga agbalin nga amayo gapu iti
kinapimpimanko a pinarsua.”
ITI parbangon ti Domingo bayat ti
panagrimat ken panaglumen dagiti naruay a layap, imbagnos ni Ama Santos
ti pamilia ti balasangna iti nasipnget a dana nga agturong iti igid ti
kalsada a pagurayan dagitoy iti *mini-bus.*
Iti napalabas a
rabii, kinuna ni Liberty a no dina kabaelan ti makipagnaed idiay Wawa,
idawdawatda a mapan koma makipagnaed kadakuada idiay Kamanilaan, tapno
aywananna ni Vero.
“Pakaidayawak, annakko,” kinunana. “Iti umno a tiempo, umayakto iti sidongyo.”